Transcribe your podcast
[00:00:00]

Hoi, lieve luisteraars, ik ben Jan van Poppel, correspondent verduurzaming bij De Correspondent. De afgelopen tijd werkte ik aan een stuk over biomassa dat ik samen schreef met onze algemeen redacteur Rien Phibel. Want biomassa moet de kloof tussen fossiele energie en groene energie overbruggen. Maar hoe duurzaam is deze energiebron? Tien vragen waarop ik je nu antwoord gaan geven. Luister maar. Voor 2030 moet onze energievoorziening gigantisch op de schop. Weg met de steenkool, drastisch minderen met olie en aardgas vol inzetten op zon en wind.

[00:00:43]

Maar de klimaatdoelen zijn alleen haalbaar als een groot deel van de vergroening uit biomassa komt, aldus ons klimaatakkoord. De vraag is alleen of het opwekken van energie met biomassa organisch materiaal zoals planten en bomen wel zo groen is. Ja, zeggen voorstanders, want de CO2 die vrijkomt bij het verbranden van biomassa wordt teruggenomen door nieuwe bomen die direct worden geplant. Tegenstanders vinden dat toch een beetje te kort door de bocht, omdat de vervuiling die ontstaat bij het transport van biomassa niet wordt meegewogen.

[00:01:23]

Daarnaast duurt het tientallen jaren voordat een gekapte, versnipperde en verbrande boom een volgroeide opvolger heeft. Die tijd, die is er simpelweg niet. Zeker niet als we minder dan twee graden opwarming willen nastreven. Kortom, tijd voor wat duidelijkheid. Want hoe groen is biomassa eigenlijk? Tien vragen over deze energiebron. Wat is biomassa? Biomassa is de overkoepelende term voor alle materie die leeft zoals wij mensen en alle dieren en planten eens geleefd heeft, zoals een blok hout of voortkomt uitleven.

[00:02:04]

Een drol bijvoorbeeld. Op land produceren planten met behulp van fotosynthese de meeste biomassa. Door simpelweg te groeien in zee zijn ogen de hoofd producenten. Organische stoffen die door de langzame geologische processen deels zijn afgebroken tot fijn geperst organisch materiaal zoals steenkool, bruinkool, olie en aardgas worden niet gerekend tot de biomassa, maar tot de fossiele brandstoffen. Welke materialen worden allemaal onder biomassa geschaard? En waar komen deze vandaan? Plantaardige biomassa is interessant voor onze energievoorziening vanwege de energierijke verbindingen die in planten zitten.

[00:02:49]

Deze verbindingen bestaan uit lingo cellulose, het materiaal dat planten hun stevigheid geeft. Dit is een grondstof die gebruikt kan worden voor het maken van synthetische brandstoffen en voor het opwekken van elektriciteit door te verbranden, vergisten of vergassen. Lino cellulose zit in allerlei soorten planten, maar komt pas echt in grote hoeveelheden voor in houtige gewassen zoals bomen. Biomassa valt grofweg uiteen in twee categorieën vaste en vloeibare biomassa. Laten we met vasten beginnen onder vasten biomassa scharen we verschillende soorten biomassa, zoals plantaardig landbouwmateriaal, snoeihout, afvalproducten uit de papierindustrie of zelfs hele bomen.

[00:03:40]

Deze worden vervolgens verbrand in energiecentrales om elektriciteit of warmte op te wekken. Sinds 2014 produceert Nederland meer vaste biomassa dan gebruikt kan worden in zijn eigen centrales. Het gaat vooral om reststromen uit het onderhoud van bos en gemeentelijk groen en afvalhout van boomkwekers en bouw en sloop projecten. Niettemin haalt Nederland nog steeds bijna een kwart van zijn hout voor energieopwekking uit andere landen. Ons eigen overschot wordt vervolgens weer geëxporteerd. Belangrijke handelspartners daarin zijn de Verenigde Staten, Canada en de Baltische staten.

[00:04:22]

De vraag naar energie uit vaste biomassa zal naar verwachting zijn verdriedubbeld in 2030 en veel meer capaciteit dan nu. Heeft Nederland niet om dat allemaal te verbranden? We kunnen meer binnenlandse bossen kappen, hardhout inzetten of de export stopzetten. Anders komt de limiet voor biomassa in de vorm van hout snel in zicht. Andere belangrijke soorten vaste biomassa zijn groente, fruit en tuinafval, slachtafval en papier en karton. Wat betreft deze biomassa importeert Nederland bijna een kwart van zijn afval uit het buitenland.

[00:05:01]

Vloeibare biomassa dan vloeibare biomassa bestaat uit diverse producten, zoals palmolie en olie uit koolzaad. Ook afvalproducten zoals frituurvet gelden als vloeibare biomassa, maar alleen als ze schoon uit de levensmiddelen industrie komen. Oliën en vetten die ongecontroleerd uit huishoudens komen, worden niet gerekend onder vloeibare biomassa. Dat is simpelweg afval. Deze vloeibare stoffen kunnen door de industrie verwerkt worden tot bio benzine of diesel, waarop machines en voertuigen kunnen draaien. De Nederlandse overheid verplicht brandstof leveranciers sinds 2007 om biobrandstof te verkopen aan de pomp.

[00:05:44]

Twee jaar later bepaalde de Europese Unie dat bedrijven die biomassa door een diesel mengen dat aandeel dubbel mogen meetellen. Om hun duurzaamheid is doelen te halen. Net als met vaste biomassa is in Nederland sprake van overproductie bij bio benzine en diesel. Zo wordt van de 1,8 miljard kilo bio diesel die jaarlijks uit de fabrieken komt meer dan de helft verkocht aan het buitenland. Hoe wordt er precies energie opgewekt met biomassa? Biomassa kan op drie verschillende manieren omgezet worden in bruikbare energie.

[00:06:20]

Verbranding, vergisting en vergassing. Dit gaat met name over de verbranding van houtsnippers, snoeiafval, berm, gas en pellets. Met de hitte die vrijkomt bij de verbranding wordt water omgezet in stoom die wordt opgevangen in een stoomturbine. Deze levert elektriciteit aan het stroomnet en in sommige gevallen ook direct warmte. Aan de stadsverwarming, zoals in Lelystad. Bijvoorbeeld bij de verbranding van hout is het verplicht om rookgassen, reinigings, installaties te plaatsen, omdat er anders schadelijke stoffen als stikstofoxiden vrijkomen.

[00:06:58]

Vaste biomassa kan zowel alleen worden verbrand als in combinatie met fossiele brandstoffen als bijvoorbeeld steenkool. Bij vergisting vonden de eerste makkelijk afbreekbare stoffen. Denk aan keukenafval als fruit schillen en groenten en vlees resten gescheiden van stoffen die niet omgezet kunnen worden, zoals taye gassen. Vervolgens worden eencellige schimmels gisten aan de biomassa toegevoegd, die de organische stoffen in een zogeheten anaeroob proces omzetten in biogas. Het ontstane gasmengsel bestaat uit koolstofdioxide en methaan. Dit mengsel wordt opgevangen en gebruikt als brandstof om een generator te laten draaien die warmte en elektriciteit produceert.

[00:07:48]

Naast de gassen ontstaat er nog een ander product compost. Dit kan weer worden gebruikt als meststof. Bij vergassing wordt organisch materiaal uit biomassa onder zeer hoge temperatuur verwarmd, waardoor de biomassa direct van een vaste fase overgaat in een gasvormige fase. Dit wordt ook wel thermische vergassing genoemd. Bij dit proces wordt zuurstof toegevoegd zodat het materiaal kan verbranden met de in de biomassa aanwezige koolstof. Zo komt het organische materiaal in een gasfase zogenaamd CIN gas. Door een ingenieuze proces van chemisch kraken ontstaat er waterstof, methaan, stikstof, koolstofmonoxide, koolstofdioxide en water.

[00:08:34]

Deze gassen kunnen allemaal worden gebruikt voor energieopwekking, maar ook als grondstof in de chemische industrie. Het biogas dat op deze manier wordt opgewekt, kan ook worden gebruikt als relatief schone brandstof voor verbrandingsmotoren van machines of voertuigen. Daarnaast bestaat er nog biogas dat wordt gewonnen uit afvalwater of afgevangen. Bij vuilstortplaats. Deze techniek speelt echter een steeds kleinere rol in Nederland. Omdat er steeds minder afval wordt gestort. Hoeveel biomassa gebruikt Nederland voor zijn energiemix? In 2019 kwam slechts 5 procent van de Nederlandse energievoorziening uit biomassa.

[00:09:17]

Maar in de categorie duurzame energie, goed voor 8,6 procent van alle Nederlandse energie, speelt biomassa met een aandeel van 58 procent wel een belangrijke rol. Het gebruik van biomassa groeit gestaag doordat kolencentrales meer biomassa zijn gaan verbranden om duurzamer te worden en bedrijven hun panden vaker verwarmen met warmte ketels die biomassa verstoken. In de afgelopen dertig jaar is het aandeel van biomassa in de Nederlandse energiemix bijna vervijfvoudigd. Het CBS schat dat het gebruik van biomassa in 2018 bijna 100 duizend terrae zou aan energie.

[00:09:58]

Opwekking met fossiele brandstoffen scheelde, ofwel door houtsnippers en biogas te verbranden in plaats van olie en aardgas, of door benzine en diesel te mixen met biobrandstof in plaats van je hele tank vol te gooien met peut. Van alle landen die biomassa verstoken voor hun energievoorziening staat Nederland in de middenmoot. Procentueel gezien gebruikt Nederland meer biomassa dan andere EU landen als Ierland, Spanje en Frankrijk, maar blijft het achter bij België, Duitsland, Italië en de Scandinavische landen. Wereldwijd gebruiken onder meer Thailand, Indonesië en veel Midden en Zuid-Amerikaanse landen relatief meer biomassa.

[00:10:44]

Hoe vervuilend is biomassa bij het verbranden van de hoeveelheid biomassa die nodig is om een Gigaset energie op te wekken? Zo'n tien procent van het jaarlijkse stroomverbruik van een gemiddeld Nederlands huishouden komt ruim 109 kilo aan CO2 equivalenten in de lucht. Bij biobenzine is dat zo'n 70 kilo, bij stort gas 100 kilo en bij de verbranding van afval 104 kilogram. Als je puur van de emissies uitgaat, is sommige biomassa daarmee in eerste instantie vervuilender dan steenkool 97 en een halve kilogram CO2 per opgewekte Gigaset, zowel aardolie 73,3 kilo aan aardgas 56,6 kilo.

[00:11:30]

De meeste wetenschappers waren er tot een paar jaar geleden echter van overtuigd dat biomassa op lange termijn wel klimaatneutraal is. Immers, bomen die gekapt en verbrand worden. De belangrijkste duurzame energiebronnen in Nederland worden meteen vervangen door nieuwe bomen aan te planten. En als bomen groeien, onttrekken ze CO2 aan de atmosfeer die wordt opgeslagen in het hout. Het punt is dat die nieuwe bomen er vaak tientallen jaren over doen voordat zij evenveel CO2 kunnen opslaan als hun voorgangers. Tot die tijd de door biomassa veroorzaakte broeikasgassen in de atmosfeer.

[00:12:09]

Dat besef dringt langzaam door. Zelfs de biomassa industrie die er miljarden aan verdient, is kritischer geworden op haar eigen vervuiling. Dan is er nog de vervuiling door het transport van biomassa, dus van de bron. Na de verwerking locatie op korte afstanden gebeurt dat meestal met vracht en tankwagens. Langere afstanden worden overbrugd met goederentreinen of containerschepen. Om je een idee te geven volgens een studie van de Wageningen Universiteit zijn voor de grondstoffen in één verbranding centraal in Noord-Brabant al 400 binnenschepen per jaar nodig.

[00:12:45]

En dan wordt de vervuiling door zeeschepen die in de haven van Rotterdam aanmeren voor de latere binnenlandse overslag via kleine voertuigen niet eens meegerekend. Tot slot vergroten twee toonaangevende onderzoeken uit 2007 en 2008 het bewustzijn over het landgebruik voor biobrandstoffen, regenwouden en veengronden. Die fungeren als sponzen die CO2 uit de lucht halen, moeten nog al eens plaatsmaken voor palmolieplantages voor de productie van biodiesel. Dat is problematisch, want bij veranderend landgebruik komen de broeikasgassen die in de bodem waren opgeslagen weer vrij.

[00:13:24]

Door die nieuwe inzichten is het bij stoken van houtsnippers of Kohls en energiecentrales onderwerp van fel debat geworden in de Eerste en Tweede Kamer.

[00:13:34]

Dit blijft echter een aantrekkelijke nevenactiviteit voor de energiesector, want voor het bijgestoken met biomassa kan zij subsidie aanvragen. Maar die financiële steun stuit op steeds meer kritiek, omdat ze het bestaan van kolencentrales in stand zouden houden. In juni heeft de overheid onder druk van milieuorganisaties en een advies van de Sociaal-Economische Raad de subsidies een halt toegeroepen. Maar de maatregel gaat pas in vanaf 2024. Daarnaast werd in juli 2019 de Wet verbod op kolen bij elektriciteitsproductie aangenomen. Deze bepaalt dat installaties met een rendement van minder dan 44 procent die biomassa bij stoken vanaf 2025 volledig moeten overschakelen op biomassa.

[00:14:23]

Centrales met een hoger rendement mogen tot 2030 doorgaan met kolen verbranding. De verwerking van biomassa brengt overigens niet alleen CO2 in de lucht. Er komen ook andere schadelijke stoffen vrij bij de verbranding. Denk aan zwaveldioxide en stikstofoxide. Die laatste zijn met name schadelijk voor onze gezondheid. Gelukkig is er een hoop vooruitgang geboekt op het gebied van uitstoot, reductie en filtering. Is het verstandig om biomassa op grote schaal te gebruiken als energiebron? Het hangt ervan af of je biomassa beschouwt als alternatief voor fossiele brandstoffen steenkool, olie, aardgas of voor duurzame energiebronnen zoals zon, wind en waterkracht.

[00:15:10]

Biomassa is lang niet altijd klimaatneutraal of brandschoon en het hangt er dus ook van af of je vindt dat Nederland zijn uitstoot van broeikasgassen binnen tien jaar drastisch moet reduceren of dat we daar langer over zouden moeten doen. Belangrijk om te onthouden is dat de vaste, houtige biomassa waar Nederland zo'n fan van is niet alleen verbrand wordt, maar in de meeste gevallen ook over grote afstanden vervoerd moet worden naar de oven of ketel. Daarin schuilt zoals gezegd een aanzienlijk deel van de vervuiling.

[00:15:42]

Het slaat nergens op als Europeanen houtpellets om armen als klimaatneutraal, terwijl ze geen rekening houden met de CO2 die wordt uitgestoten tijdens het transport, schrijft de Amerikaanse biochemicus William Beslissingen in het wetenschappelijke tijdschrift Science. Een groot verschil met zonnepanelen en windmolens is dat hij slechts één keer vervoerd hoeven te worden naar een eindstation, terwijl de verbranding van biomassa een continue aanvoer van materiaal nodig heeft. En nog belangrijker als de zonnepanelen eenmaal op hun plaats liggen en de windmolens fier overeind staan, veroorzaken deze geen CO2 uitstoot meer.

[00:16:22]

Het invoeren van beleid dat biomassa gelijk stelt aan schonere energiebronnen kan rampzalig zijn, zei ecologen Beverly LAH van de Organ State University tegen Scientific Kenmerken. Dat doet precies het tegenovergestelde van wat we moeten doen, namelijk emissies omlaag brengen. De voornaamste voorstander van biomassa is in Nederland het kabinet, dat vurig gelooft in de meerwaarde ervan. In het klimaatakkoord spreekt men van een transitie brandstof die noodzakelijk is voor de verduurzaming van onze economie en het realiseren van de klimaattop, gaven een groep wetenschappers uit Australië, Canada, Finland, de Verenigde Staten en Zweden denkt daar net zo over.

[00:17:09]

Zonder bio energie, schrijven zij in een studie, wordt yuppie. In Vorst Instituut bestaat er een groot risico op het niet behalen van klimaat doelen op de lange termijn. Daarin staat Nederland niet alleen. Energie experts verwachten dat ook omringende landen als Denemarken, Finland, Letland, Oostenrijk en Zweden hun klimaatdoelstellingen niet zullen halen zonder biomassa. De grootste tegenstanders zijn klimaatactivisten uit onder meer Estland, Frankrijk, Ierland, Roemenië en Slowakije. Begin dit jaar spanden zij een rechtszaak aan tegen de Europese Unie om bezwaar te maken tegen de opvatting dat houtige biomassa klimaatneutraal zou zijn.

[00:17:54]

Maar het Europese Hof van Justitie verwierp de zaak omdat ze geen individuele betrekking zou hebben op de eisers. In het noordoosten van de Verenigde Staten heeft protest tegen biomassa wel gewerkt, en wel op de prestigieuze universiteit Dartmouth in New Hampshire. Het college van bestuur was van plan de verwarmingsinstallatie, die tot dan toe op olie draaide, te vervangen door een biomassacentrale die houtsnippers verbrandt. Na aanhoudende kritiek zag het bestuur daarvan af en heeft het onderzoeksgroepen aangewezen om te zoeken naar duurzamere alternatieven.

[00:18:32]

Wat zijn de belangrijkste technologische innovaties als het gaat om biomassa? In Nederland ontwikkelt kennisinstituut TNO nieuwe technologie voor biomassa, waaronder een milieuvriendelijker variant van bio chahar, een soort houtskool. Deze grondstof kan worden ingezet voor het verbrandingsproces bij staalproductie. Ook is TNO in staat om biogas te reinigen door stof, teer, zwavel, stikstof, chloor en kooldioxide eruit te filteren. In de Verenigde Staten sleutelt men dankzij overheidssubsidies aan nieuwe toepassingen wat betreft biomassa. Zo werd vliegmaatschappij Virgin Atlantic aan een biochemisch proces om afval gassen uit de staalindustrie om te zetten in kerosine.

[00:19:21]

En tot slot onderzoeken wetenschappers ook zeewier als biomassa bron. Dit staat nog wel een beetje in de kinderschoenen, schrijft de Sociaal-Economische Raad in een advies aan het kabinet over biomassa. Het succes van zeewier als biomassa staat of valt met de locatie waar het wordt verwerkt, aldus Onderzoeksbureaus Delft. Hoe dieper het water en hoe meer oppervlak er wordt gebruikt, des te meer kan er gekweekt worden. Welke wetten en regels bestaan om biomassa te reguleren? Regels voor het gebruik van biomassa zijn er op drie niveaus Nederlands, Europees en internationaal.

[00:20:02]

Laten we beginnen met Nederland. De Nederlandse wet schrijft voor dat bestaande bos niet mag lijden onder de winning van biomassa. Oerbossen die eeuwenlang geen last hebben gehad van menselijke ingrepen, mogen er niet voor gekapt worden. Al heeft Nederland in principe al meer dan honderd jaar geen oerbos meer. Bossen die wel onder de zaag gaan, moeten hersteld worden door onmiddellijk nieuwe jonge bomen aan te planten. Energiebedrijven die in Nederland opereren, moeten bewijzen dat hun inzet van biomassa minimaal 70 procent minder broeikasgassen uitstoten dan wanneer ze fossiele brandstoffen zouden benutten.

[00:20:41]

Ambtenaren hanteren de Wet Natuurbescherming als bedrijven subsidie aanvragen voor de verwerking van vaste biomassa. Alleen verbrandingsinstallatie die meer dan 15 megawattuur aan warmte uit hout verstoken, hebben een milieuvergunning nodig. Kleinere branders hoeven hun activiteiten slechts te melden bij de overheid en het Europese beleid dan. Ruim tien jaar geleden focuste de Europese Unie zich vooral op regels voor voertuigen die rijden op biobrandstof. Die maatregelen werden in 2009 gebundeld in de richtlijn hernieuwbare energie, red. Met de toenemende urgentie van klimaatverandering wordt de richtlijn in 2022 aangescherpt en een nieuw document, red.

[00:21:29]

2. Daarin staat dat in 2030 alle Europese lidstaten minimaal 32 procent van hun energieverbruik moeten halen uit duurzame methodes, waar biomassa ook onder valt. Biobrandstoffen zijn een belangrijk onderdeel van die doelstelling. Lidstaten moeten over tien jaar minstens 14 procent van hun brandstof laten bestaan uit vloeibare biomassa. Kortom, Europa verplicht Nederland om biobrandstof te produceren. Een opvallend hiaat is dat de lucht en scheepvaart niet aan deze eis hoeven te voldoen. En op internationaal gebied, in de internationale afspraken die landen onder auspiciën van de Verenigde Naties hebben gemaakt over het gebruik van grondstoffen en de daaruit voortvloeiende uitstoot, gaapt een pijnlijk gat.

[00:22:19]

Als landen met elkaar handelen, moet niet het land dat de biomassa verwerkt, maar de natie die de materialen aan zijn bodem onttrekt aan de Verenigde Naties rapporteren hoeveel CO2 daardoor in de atmosfeer is beland. Zo ontstaat er een ietwat vertekend beeld, namelijk Land A lijkt dat op papier uitstekend te doen qua uitstoot die dus elders wordt aangegeven, terwijl Land B. Onterecht wordt gezien als extreem vervuilend. De Nederlandse en Europese regels doorverkocht met concrete percentages en jaartallen lijken veel doeltreffender dan de internationale protocollen.

[00:22:56]

En hoe kom je er nou achter of je energieleverancier gebruikmaakt van biomassa? Ieder jaar stelt de stichting hier een nieuwe versie samen van haar groene stroom Checker. Die analyseert hoeveel procent van een bepaald energiecontract uit biomassa bestaat. Ook de Consumentenbond voert jaarlijks een onderzoek uit naar de duurzaamheid van Nederlandse energieleveranciers. De organisatie is strenger geworden in haar beoordelingen over biomassa, licht ze toe in haar meest recente verslag. Vanwege de urgenter wordende klimaatcrisis is het steeds onverstandig om koolstof die vastgelegd is bijvoorbeeld in de vorm van biomassa, vrij te laten in de atmosfeer.

[00:23:42]

Nou, dat was m. Bedankt voor het luisteren en leden kunnen reageren. Onder het stuk op de website en na nog geen lid. En wil je onze journalistiek steunen? Ga dan naar de correspondent, puntenrijbewijs slash, word lid en nu geniet van je dag en tot snel. Hier nog even een korte dienst mededeling van mij. Jullie audio redacteur Jackal Prantl, want de opname van dit stuk is misschien van iets mindere kwaliteit dan jullie van ons gewend zijn.

[00:24:12]

Maar ook wij werken nog altijd niet op kantoor en soms vereist het wat improvisatie om te zorgen dat het stuk voor jullie toch beluisterd wordt.