Happy Scribe Logo

Transcript

Proofread by 0 readers
[00:00:00]

Hallo, ik ben Michel Kuijpers, archeoloog voor De Correspondent schuif ik een serie artikelen over fundamentele materialen voor onze samenleving, waarvan ik zo het eerste stuk aan je wil voorlezen. Ik wil je graag vertellen waarom het belangrijk is om onderzoek te doen naar materialen en waarom een archeoloog daar geïnteresseerd in is. Kijk eens naar de wereld om je heen. Het gebouw waar je nu in zit, het scherm waar je nu naar kijkt. De kleren die je draagt. Het vervoersmiddel dat je straks pakt naar je volgende afspraak.

[00:00:36]

Allemaal spullen gemaakt door mensen. Er zijn meer verschillende soorten spullen op aarde dan organismen alleen, al van de mobiele telefoon bestaan minstens 8.000 verschillende soorten. Ter vergelijking het aantal beschreven soorten zoogdieren staat momenteel op 6.000. 495. En al die spullen zijn ergens van gemaakt. Alleen weten we bijna nooit waarvan iets simpels als een potlood. Kun jij de vier basismaterialen noemen waar dat het bestaat? En de ruim honderd materialen waar de vierhonderd onderdelen van een goedkope broodroosters van zijn gemaakt.

[00:01:19]

Materialen vormen de bouwstenen voor onze samenleving, maar we staan er bijna nooit bij stil. Wetenschap Vaslav Tsjmil schrijft in zijn laatste boek zelfs een ijverig lezer van economisch nieuws kan dagenlang lezen zonder één enkele verwijzing terug te komen naar de materialen die de fysieke fundamenten van de moderne beschaving vormen. En dat terwijl onze relatie met die materialen nu belangrijker is dan ooit. Van alle materialen waarmee we onze beschaving bouwen denk aan hout, aluminium, papier en een hele reeks metalen siliconen springen er vier uit vanwege de enorme impact die zij hebben op onze samenleving en het klimaat.

[00:02:02]

Ik heb het over beton, staal, kunstmest en plastic. Hou je 1 van deze vier materialen weg, dan ziet onze samenleving er fundamenteel anders uit. Tegelijkertijd zijn deze vier materialen enorm vervuilend. De productie van beton en staal samen zorgt voor 15 procent van de wereldwijde CO2 uitstoot. Synthetische ammoniak, het hoofdbestanddeel van kunstmest, is hoofdverantwoordelijk voor het verstoren van de natuurlijke stikstof cyclus. Plastic vervangt langzaam het zeeleven en de productie van deze vier materialen samen is goed voor ruim 10 procent van het wereldwijde energieverbruik, veelal gevoed door fossiele brandstof.

[00:02:50]

Het is de e-cards Twenty Tulu van de 21e eeuw. De materialen waarmee we onze beschaving bouwen, maken die beschaving tegelijkertijd kapot. Hoe is dat zo gekomen en kunnen we dat veranderen? Ik ben archeoloog aan de Universiteit Leiden. Daar houd ik me bezig met onze omgang met materialen en hoe mensen door de eeuwen heen vaardigheden en kennis hebben ontwikkeld rondom materialen. Nu zullen sommigen van jullie je afvragen waarom juist een archeoloog zich met deze thema's en vragen bezighoudt. Zit de archeologie niet vooral met hun hoofd in het zand?

[00:03:29]

Graven naar mooie vondsten en starend naar een ver verleden. Nu, archeologie is veel meer dan dat. Het is een manier van denken. Twee specifieke perspectieven zijn daarbij cruciaal. Materiële cultuur en de lange termijn. Materiële cultuur is wat ons menselijk maakt. Het gebruik van werktuigen staat aan het begin van onze evolutie. Er is zelfs een vroege mensachtigen naar vernoemd. Homo habilis de handige mens. Archeologie heeft zich volledig gespecialiseerd in hoe de mens materialen gebruikt. Uit noodzaak, want bijna 99 9procent van onze geschiedenis kent geen geschreven bronnen, maar slechts artefacten.

[00:04:18]

Dat is archeologie, jargon voor de dingen die mensen maken en gebruiken. Al die dingen bij elkaar volgen mijn materiële cultuur en aan de hand daarvan kijkt en begrijpt een archeoloog en samenleving zowel een heden als verleden. Geef me je spullen en ik vertel je wie je bent, maar dan op het niveau van beschaving. Maar hoe uniek is de mens eigenlijk in zijn gebruik van materialen? Chimpansees gebruiken immers ook werktuigen. Dat klopt. Een hele reeks dieren maakt en gebruikt werktuigen.

[00:04:55]

Kraaien bijvoorbeeld kunnen een haak maken om voedsel uit een buisje te tillen, maar er is geen kraai of chimpansee die een voorraadje werktuigen maakt om in de toekomst te gebruiken. Dat is een ander kenmerk van de mens. We kunnen vooruit plannen. Homo prospectus. We zijn er alleen heel slecht in. Verder kijken dan je eigen generatie vinden we lastig. Wereldwijd is voor de meeste mensen 15 tot 20 jaar de tijdshorizon. Daarna wordt de toekomst zwart. Langetermijndenken zit in ons bloed, maar het vermogen om meer dan 25 jaar vooruit kijken, honderden of zelfs duizenden jaren moet getraind worden.

[00:05:39]

En dat is wat je leert als archeoloog. Het geeft je grip op de langzame, maar fundamentele processen die onze samenlevingen hebben gevormd en veranderd of zelfs doen verdwijnen. Want soms is de tijd gekomen voor een samenleving bronsttijd. Voorbij Romeinen verdwenen de Maya cultuur te hoog. Het Akkadische rijk danig. Regelmatig speelt klimaatverandering daarbij een rol. Archeologie is ook een les in nederigheid. Geen enkele beschaving. Hoe groot ook, is verzekerd van haar voortbestaan. Maar de mens is er niet over verdwenen.

[00:06:23]

De menselijke soort blijkt een taaie. Laat er genoeg tijd overheen gaan en we zien herstel. Andere tijd. Andere cultuur. Als we op 1 januari 2000 in een 50 klimaatdoelen niet gehaald hebben, gaat de mens niet plots ten onder. Maar het kan wel erg lelijk worden. Er is dus zeker haast geboden bij de verduurzaming van onze samenleving. De kern van het probleem zit hem alleen niet in tijd of zelfs geld. De transitie naar een duurzame samenleving gaat in essentie over onze omgang met materialen.

[00:07:02]

Geen andere wetenschapper heeft zich daar meer mee bezig gehouden dan Vaslav Tsjmil. Ik noemde hem hiervoor al even. Veertig boeken staan er inmiddels op zijn naam. Allemaal gaan ze over ons gebruik van materialen of grondstoffen en over energie. En allemaal staan ze bol van de cijfers. Tsjmil is een realist pur sang en bekend onder klimaatwetenschappers als Slayer of Bullshit. Zelf is hij daar gekocht of hij zegt ik heb er nog nooit naast gezeten. Wanneer het over grote energie en milieukwesties gaat, omdat ik niets te verkopen heb.

[00:07:43]

Zijn laatste boek Groot is een ruim zeshonderd pagina's tellende baksteen met een simpele boodschap. Groei moet stoppen. Economen vertellen ons dat we groei kunnen loskoppelen van materiële consumptie en dat totale nonsens, zegt Shmuel. Daarin staat Tsjmil niet alleen de ene na de andere wetenschapper, van Hayo Chang tot Keetje Ray Worf betoogt dat de economie en materialen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat de economie tegenwoordig voornamelijk uit diensten of kennis is gaan bestaan, is een modern fabeltje. Uiteindelijk gaat het om brute materiële krachten.

[00:08:26]

Willen we de relatie mens milieu veranderen, dan moeten we dus eigenlijk eerst een andere relatie begrijpen die van mens materiaal. Momenteel in Biutiful is een chip op zijn zachtst gezegd. Toch komt die nauwelijks aan bod in de journalistiek. De komende maanden ga ik daarom onze materiële cultuur onderzoeken in een serie van vijf artikelen zal ik laten zien hoe vier materialen beton, staal, kunstmest en plastic de fundamentele bouwstenen zijn geworden van onze samenleving en waarom ze dringend aan vervanging toe zijn.

[00:09:06]

Ik heb het overigens expres over materialen, niet over grondstoffen. Weinig mensen zullen ijzererts of aardolie in hun handen hebben gehad, maar allemaal kennen we onze vo-lk van staal of plastic. Bezien betonnen muren elke dag om ons heen niet het zand, grind en cement dat erin zit over staal en beton hebben we, menen Staelens. Koud beton, een schreeuw. Ammoniak is voor velen een gas waarover je slechts leest in de krant. Maar kunstmest kennen we wel, al was het maar in de vorm van het zakje Popkomm bij de bloemen.

[00:09:43]

We verhouden ons tot materialen, niet tot de grondstoffen waarvan ze gemaakt zijn. En die verhouding? Hoe wij met materialen omgaan zal moeten veranderen, want gaan we door zoals nu? Dan zal op den duur Nederland onder water komen. Australië permanent in brand staan en zullen honderdduizenden migranten over de aarde zwerven vanwege klimaatverandering. Willen we onze mondiale beschaving behouden, dan moeten we naar een duurzame circulaire economie. Maar het probleem van deze vier bouwstenen van onze samenleving is misschien niet eens hoe vervuilend ze zijn.

[00:10:23]

Het probleem is vooral hoe onvervangbaar ze zijn. Ik ga daarom ook op zoek naar alternatief, jullie input daarbij is van harte welkom. Heb jij je huis van hout of leem gebouwd in plaats van beton? Dan hoor ik graag van je. Heb je een alternatief voor plastic of ben je een boer die geen kunstmest meer nodig heeft? Dan ben ik benieuwd naar je verhaal. Of heb je andere ideeën over hoe we ons gebruik van materiaal kunnen aanpassen? Laat het maar weten.

[00:10:56]

Veel dank voor het luisteren. Leden van De Correspondent kunnen onder dit stuk op het platform reageren en met de auteur in gesprek gaan. Ben je daar nog geen lid en wil je onze journalistiek steunen? Ga dan naar De Correspondent puntenloos laatste Word lid. Heel veel dank.