Happy Scribe Logo

Transcript

Proofread by 0 readers
[00:00:03]

Mensen gaan pas pas euh, actie ondernemen als de pijn te groot is. Als er als er echt als de bankrekening compleet leeg is dan er is, daar is geen geld meer. Ja dan heb je geen cursed. Dan moet je gewoon actie gaan ondernemen. En uhm, mensen die deed de wissel van ja als wij over de schreef gaan. Ja, wat is de galg? Dit is Verborgen Verhalen, een podcast van de ANWB. In deze podcast gaan we op zoek naar mysteries in Nederland.

[00:00:56]

Raadselachtige natuurverschijnselen. Lokale legende is een oude mythes. Verhalen uit alle uithoeken van ons land die vaak al eeuwen van mond tot mond gaan. Wat zijn het fantasierijke sprookjes? Of is er werkelijk iets vreemds aan de hand met deze plekken? Mijn naam is Pascal Vanhulst en ik zoek het voor je uit. Volgens de mythe reden in de 18de eeuw in en rond Limburg geesten op bokken door de lucht.

[00:01:36]

Volgens oude volksverhalen bewogen mensen die een pact met de duivel hadden gesloten zich s nachts namelijk voort op bokken en daarbij werd de volgende toverspreuk uitgesproken.

[00:01:47]

Over huis, overtuin, over staak en dat tot Keulen in de wijnkelder. En zij heette de Bokkenrijders. Maar in het echt waren deze bokkenrijders geen zendelingen van de duivel, maar rovers, bendes, kastelen, boerderijen en pastorieën werden geplaagd door deze bendes die stalen afperste en met name de elite enorme schrik aan jaagde. Ze verwierven een Robin Hood achtige status door de armen te helpen. Maar wie waren deze Bokkenrijders nou eigenlijk? Want dat ze indruk maakten en nog steeds maken, dat mag duidelijk zijn.

[00:02:30]

Films, series, boeken, geschriften, prenten en nu ook een podcast wordt aan dit fenomeen gewijd. Hebben deze bokkenrijders echt bestaan? En als dat zo is, wat waarde dan voor mensen? Waren het criminelen of waren het helden? Ik ga straks de Bokkenrijders route bewandelen die loopt tussen Kerkrade en Hertogin Raed, op zoek naar de bron van dit verhaal. Maar ik begin mijn zoektocht op een plek die een belangrijke rol vervult in het mythische verhaal waaraan later de rovers bendes hun naam hebben ontleend.

[00:03:00]

Vlak onder Nijmegen in het noorden van Limburg. De Mookerheide. Het is hier een uitgestrekt, verlaten op momenten met je grijzend door. Maar ja, wat wil je het winter. Euh. Maar ook erg mooi. Eén keer in het jaar komen hier volgens de mythe de bokkenrijders samen om de duivel te eren, want hier op de Mookerheide woont dus volgens die mythe de duivel. Dan zouden zij dus vanuit het zuiden van Limburg Kerkrade, Heerlen, Hartong raad ook in België en Duitsland zouden zij op een Bocken springen.

[00:03:50]

Door de lucht vliegen over Roermond, over Venlo en dan hier in de Mookerheide neerstrijken en ergens kan ik me dat ook wel indenken als je hier rondloopt. Het is een beetje een gekke plek. Het heeft wel iets onheilspellend inderdaad. Je grillig landschap. Ik heb afgesproken met niemand minder dan Tom van Reijn met bijna negentig boeken achter zijn naam, waaronder vier jeugdboeken over de bokkenrijders die in 94 verfilmd zijn tot de bekendste Bokkenrijders serie. De legende van de Bokkenrijders mag je wel spreken van een kenner.

[00:04:31]

Ik ontmoet hem in zijn woning en begint het gesprek maar bij het begin, want hoe komen die bendes en de naam bokkenrijders?

[00:04:43]

De naam Bokkenrijders. Die is eigenlijk pas in de 19de eeuw gevallen, dus een tijd nadat het verschijnsel op opgetreden is. En dat komt door een boek van een zekere schrijver ICRH vissen. En hij schreef dat die hulp kregen van de duivel en dat je op de rug van de duivel de duivel wordt altijd afgebeeld als een bok door de lucht vlogen. En zo hebben ze achteraf eigenlijk de naam Bokkerijders gekregen.

[00:05:13]

Het is niet per se zo dat die groepen zichzelf toen de tijd Bokkerijders noemden. Helemaal niet, nu heet het. Alle Bokkerijders hebben het woord nooit gehoord, want er wordt wel eens beweerd dat het één grote bende was die opereerde onder de naam Bokkerijders.

[00:05:27]

Nee, nee, nee, nee, nee nee. Onder de naam Bokkerijders heeft geen één bende geopereerd. Ze waren heel veel kleine groepjes van honger. Live. Dat waren gewoon vaders, moeders, oudere broers en zussen die gingen stelen in de 18e eeuw. Want toen was er heel veel hongersnood. Je moet die hongersnood uit de achttiende eeuw zien, zoals nu.

[00:05:47]

De grote hongersnoden in Afrika en de hongersnood is belangrijk, want daar ligt de bron voor het ontstaan van de Bokkerijders. En dan tovert Thon een twintigtal prenten tevoorschijn met daarop afbeeldingen die een beetje doet denken aan wat je in een oude kerk wel eens in glas in loodramen ziet staan. Het duivels, monniken, wenende vrouwen, galgen, dat soort gezellige werken. Het illustreert in ieder geval heel goed over welke tijd het hebben. Ja, en je ziet dus dat de koeien sterven door zijn misoogsten.

[00:06:16]

Daar staat wel een molen. Maar er is geen gaan. Is twintig jaar geen graan geweest. Dat betekent dat er geen brood was. Maar hoe hongerig de mensen ook waren, op steun van de adel of andere hooggeplaatste kringen hoefde ze niet te rekenen.

[00:06:30]

En adellijke mensen zoals de Franse koningin die hoorde dat op een gegeven moment dat de mensen honger hadden omdat ze geen brood hadden. Maar zij begreep dat niet dat zij toen zij ze, dan eten ze toch gebakjes?

[00:06:44]

Hoe kan het dat al die tijd in een vruchtbaar land als Nederland dat er zo'n enorme hongersnood was? Daar kwam door virussen bacteriën weergalmen. Wat? Die dieren werden ziek en stierven. En als je dan. Ja, daar in de buurt kwam kon je dus een besmetting overbrengen. Maar dat wisten de mensen niet. En het sterven van het graan? Dat kan door een virus. Dat is het moeder koren. Dat is een virus dat ervoor zorgt dat de kogel in Ligaen al gaat kiemen voordat de kogel rijp is.

[00:07:13]

Maar wacht even, want dan hebben we dus nu. We hebben ziektes, bacterie en armoede. En ik mag aannemen dat waarschijnlijk de elite daar weinig last van had omdat die hun producten konden krijgen. De elite die Harran had.

[00:07:26]

Die hadden alle bezet de boeren. De kleine boeren hadden geen bezit wat alle grond was van de adel en van de kerk. Precies dus. Er was armoede en ziekte en de dood. Maar dan hebben we nog geen bokkenrijders meteen. Jawel, ziekten en honger. En de dood dus. Dan krijg je dus 1 honger. Dieven de mensen gaan stelen. Als jij je kinderen hebt je bent de moeder en je hebt 6 kinderen die honger lijden, dan ga jij stelen met je man of met de buurvrouw of man.

[00:07:55]

Nou, dan heb je een bende van bokkenrijders.

[00:08:06]

Hier tussen Kerkrade en het zoneraad in Duitsland. Daar loopt de Bokkenrijders route. Dit is een wandelroute van 5 kilometer en onderweg kom je langs verschillende abdijen, zoals de abdij van Rolduc. Je wandelt tussen het glooiende landschap uiteraard en je komt een aantal molens tegen en andere locaties waar bijzondere gebeurtenis hebben plaatsgevonden omtrent de Bokkenrijders. Ik ga me nu lopen en onderweg kom ik langs een aantal van deze plekken. Het is een beetje grijs vandaag, dat wel. Vrij nat, maar niet al te koud.

[00:08:41]

En we gaan genieten van dit stukje prachtige Limburgse glooiende landschap.

[00:08:54]

B. We hebben tot dan nu wel over Limburg, maar eigenlijk is het geen geen Limburgs fenomeen, toch? Nee, hele Roba wanhoop. Cecily ontstond ook. Een andere bende die nog bestaat is de mafia. Overal waren ze honger. Dus je kunt de Franse revolutionairen ook Hong Bokkerijders noemen. In wezen of de bokkenrijders kun je révolutionnaire noemen als ze die ideologie hadden gehad. Die mensen waren natuurlijk ongeletterd. De meeste.

[00:09:25]

Italië had dus de maffia. Frankrijk de revolutionaire en Limburg de bokkenrijders. En als je goed om je heen kijkt in Limburg, dan zie je nog overal verwijzingen naar hen. Zoals de naam van de route die ik loop vanuit Kerkrade. Maar waarom wordt de herinnering zo in leven gehouden?

[00:09:44]

Daar zijn er veertienhonderd levend verbrand en en ze zijn er duizenden Vervoort die gevlucht zijn in rechtbanken en als ze gepakt werden zo'n hongerige niveau Galati met een brood gestolen kwam voor een rechtbank.

[00:09:59]

Maar hoe kan dat zo vreselijk misgaan? Omdat die kerk zo machtig was. En die aanrander was totaal geen respect voor mens. Hij precies als ik in een rechtbank kom en ik heb een brood gestolen en ik zeg jammer meneer, moest je luisteren. Ik heb niks anders. Ik heb geen keus. Er is niks te eten, geen brood steel en ga ik dood. Ik ken ook de, zegt de rechtbank. Hebben we niks mee te maken? Je mag dat niet aan en dus bezet u op de brandstapel.

[00:10:30]

Een van de eerste dingen die ik hier tegenkom, dat is de abdij Rolduc. Ik hoop dat ik het goed uitspreekt en het is een vrij imposant gebouw. Eén van die abdij, zoals je die wel meer ziet hier in de omgeving. En wat ik hierover kan zeggen is dat opvalt dat de ramen allemaal heel klein zijn en dat er een soort traliewerk voor zit. En ik heb begrepen dat dit onder andere was om euh, roofovervallen te voorkomen. Van onze befaamde bokkenrijders.

[00:11:04]

Over het algemeen waren die bokkenrijders dus arme, onbekende zielen, maar er zijn er een paar die grote bekendheid verwierven en een van de meest bekende figuren binnen de bende van de Bokkenrijders. Het was dokter Jozef Kirchhoff, een belezen man die heel Europa had doorgereisd, onder meer in Brussel had gewoond en zich altijd een adellijke kringen had begeven. Tot de moment dat hij dokter werd van Kerkrade en Herzogenrath. En toen kwam die pass eigenlijk echt in aanraking met de hongersnoden.

[00:11:35]

En je zag heel veel stervende kinderen. Maar wat had die ook geleerde in Brussel? Hij had de boeken van Rousseau, die dus over de rechten van de mens was gaan schrijven, het ook gelezen. En toen kwam die in opstand. En toen is die die honger die we gaan helpen. Maar wel met strategie, want hij sloot een aantal van die kleine groepjes aan mekaar om samen sterk te staan.

[00:12:05]

Kijk, ik ben aangekomen in het zoeken raad. Euh, schattig klein Duitse stadje. En hier zijn we ook niet zomaar, want dit is de plek waar onze vriend Kirchhoff heeft gewoond. Hier aan de Kliekje Strasse eenenzeventig daar woonden die Joseph Kirchhoff. En dit is ook de plek waar hij ter dood is veroordeeld en opgehangen. Hier aan de galg op de Peckham berg in Herzogenrath en vanuit zijn huis. Als die uit zijn raampje keek, dan zag die daar.

[00:12:37]

Op de heuvel Burg Rode en in Burg Rode vonden een boel rechtszaken plaats. Rechtszaken waren de bokkenrijders wreed verhoord werden en waar ze werden opgesloten in de burcht toren en euh, in die burcht toren. Daar kan je nog steeds getuige zijn van een verzameling martelwerktuigen voor de liefhebber. Dus Kirchhoff was op dat moment een leider geworden van een Bokkerijders bende. Maar waar kon hij ze dan precies mee helpen? Wat deed ie dan om meer te kunnen stelen om uit handen van van de vijand te blijven?

[00:13:14]

Dat waren dus al die kleine staten en staatjes van Limburg bestonden in die tijd. Wat nu? Limburg is het al die staten en een states en delen van States hun. In Valkenburg waar ze zo noordoostwaarts. Als je in Valkenburg vervolg werd en je sprong over de Geul de Comin in Oostenrijks Valkenburg en werd je niet vervolgd. Daarom dat die bokkenrijders in Limburg veel langer en een door konden gaan omdat ze nauwelijks vervolgd konden worden.

[00:13:48]

Dokter Josef Kirchhoff vond het onrecht dat hij zag ondraaglijk en vooral onrechtvaardig. De adel en de andere welgestelde onderdrukte het volk dat bijna omkwam van de honger in de buurt, was een grote burcht waar een enorme voorraad wapens was opgeslagen en daarin zag Kirchhoff de oplossing. En toen dacht hij we gaan onze bewapenen. En toen heeft ie die met een paar honderd Bokkerijders. Hebben ze die burcht aangevallen en overdag gingen ze dus die aanval.

[00:14:19]

Dan hadden ze al wat wapens, maar te weinig. Ja, en op de trance van het kasteel. Daar stonden die soldaten. Die konden ze zo allemaal neerschieten. En dat is eigenlijk de ondergang van de grootste bende van euh, zegt dorade kerkraden. Want hoe is het afgelopen met Kirchhoff? Ze hebben hem gepakt dus en 5cm. Bij een paar keer bijna doodgemarteld en er werd u weer opgeknapt en en dan werd u weer gemarteld, maar hij heeft nooit een woord gezegd wanneer hij is.

[00:14:51]

Hij is dus ook opgehangen. Het is ook Jozef Kirchhoff kwam op een wrede manier aan zijn einde, net zoals vele andere bokkenrijders. Ik vraag me af of dit verhaal nog een beetje leeft bij de mensen in Limburg, bijvoorbeeld bij de nazaten van Kirchhoff, want de naam Kirchhoff komt nog veel voor in Limburg.

[00:15:21]

Kashag in goede morgen met Pascal Vanhulst. Ik ben op zoek naar een nazaat van dokter Joseph Kirchhoff. Euh, zit ik hier goed? Jongens verkeerscel, ja, dokter Joseph Kirchhoff. Nee, ook die mevrouw in Heerlen, die wist het niet. Ga me even bellen met H.J.E. Kirchhoff in Sittard. Lisa Lammertijn. Goedemorgen Henk met Pascal van Hulst. Ik ben op zoek naar een nazaat van dokter Joseph Kirchhoff en ik was van dokter Uw Cuco.

[00:15:56]

Ik weet niet hoe ver ik teruggaat, maar na dit het gaat wel over 200 jaar.

[00:16:00]

Uiteindelijk ja, zo. Nee, nee, nee, nee.

[00:16:05]

En dan uiteindelijk, een paar telefoontjes later, kom ik uit bij Rob Hamers. Hij is lid van het Bokkenrijders Genootschap, dat de verhalen over de bokkenrijders in leven wil houden.

[00:16:16]

Wij hebben dingen uitgezocht, ook op basis van de archiefstukken natuurlijk. Het zou eigenlijk in ieder geval 3 à 4 Mookerheide vormde.

[00:16:25]

In de stukken is die net zijn drie en vier bokkenrijders die uw familie zijn.

[00:16:30]

Ja, in de palmboom en zonder rechtbanken in dan.

[00:16:36]

Rob is dus helemaal terug in de stamboom gegaan om uit te komen bij verre familieleden die behoorden tot de bokkenrijders. En hij vertelt mij wat er over hen ontdekt heeft.

[00:16:45]

Die zijn ook opgehangen. Ik keek op kinderen, is opgehangen en bij een weduwe weet u waar waarom die is opgehangen?

[00:16:55]

Ja dus eigenlijk. Zijn vader belde immers overvallen, pleegde. En is ook meestal specifiek overvallen op het oog. Soms zijn ze ook koken. Ja, die waren ze al allemaal mee schuldig en niet al te bekennen.

[00:17:16]

Maar een en een is er iets bekend over bijvoorbeeld zijn leven voor zijn executie?

[00:17:23]

In de. Kwam eigenlijk uit een eerder bericht dat het zogenaamde Kollegestraat van water op een grote doorgaande weg richting Duitsland, aan richting België en het zogenaamde Maspalomas ook geen andere lezer dan ook een beetje meer TouchFLO. Dat is eigenlijk gewoon van de meeste van die Bokkerijders.

[00:18:01]

Tussen kerkraden en Hertz ook in de raad, euh. Kom je ook nog een stuk natuurgebied. En hier in dit bos vind je onder andere de holle wegen. En deze holle wegen zijn heel karakteristiek voor het landschap hier en nog heel lang in gebruik. En het zijn een soort wegen die verscholen liggen tussen de heuvels. Als een soort kleine dalen kan je ze beschouwen en vroeger waren het ook de verbindingsroute tussen de dorpen en deze wegen die werden gebruikt door de handelaren.

[00:18:30]

De handelaren die dan onderweg langs de kampementen kwamen van van de bokkenrijders die hier woonden. En deze wegen zinderen een beetje uit alsof er een soort riviertjes hebben gelopen alsof het een soort slijtage is geweest in het landschap. 1. Hoge bomen, veel bos planten. Ik ben in het dorp Asten en ik heb hier afgesproken met Rocky Chrispijn. Hij is filmmaker en regisseert op dit moment de film Zondebokken over natuurlijk onze bokkenrijders.

[00:19:03]

In eerste instantie ik dacht om het verhaal te laten gaan over drossaard Clercx in Vlaanderen. Noem ze hem eigenlijk te uitroeien van de bokkenrijders.

[00:19:14]

Rocky, die noemde al de naam van drossaard Clercx, voluit geheten luitenant drossaard Johannes Matthias Clerckx en een drossaard. Het is een ambtelijke functie. En inderdaad was hij in die tijd bekend als iemand die hard optrad tegen bokkenrijders. Rocky noemt hem zelfs de uitroeien van de bokkenrijders. Wie was hij dan precies?

[00:19:34]

Die heel erg gelovig was en heel kordaat? En was iemand die zich wou bewijzen? En die ene kost wat kost geld dat in 3 of vierenvijftig boekhandels heeft opgepakt en geëxecuteerd? En sadistisch is blijven doorgaan tot de Franse Revolutie. Er was ook niet fan van Alonso, maar hij was wel de ambitie om om hogerop te geraken. Hij kreeg ook een dient denk ik ookop geld. Dus als ge een mens misdadiger executeerde, dan kreeg je daar ook geld voor.

[00:20:06]

Er zijn heel veel mensen die die zijn opgepakt die niks met die met die zaken te maken hebben gehad, die evengoed zijn ondervraagd en bekenden hebben en en zijn geëxecuteerd.

[00:20:16]

Echter, een bokkenrijders verhaal is natuurlijk geen bokkenrijders verhaal. Als niet alle elementen van een bokkenrijders verhaal erin zitten. Zo vertelt hij mij over brand, brieven en kruiwagen technieken. Wat is een brandbrief? Dus wat er gebeurde is, werden een brief geschreven in zeer slecht Nederlands en die werden bij een herenboer of in een kerk gelegd en daar stond gewonnen van kijk.

[00:20:40]

Wij wilden zoveel gulden en dat moet tegen zondag bij de bom worden gelegd. En als dat niet gebeurt, dan branden wij gewoon alles plat. En dat werkte heel goed, want ze hebben daar echt veel geld verdiend, want ze durfden gewoon geen risico te pakken. En het probleem was voor die boeren van als zij nu betalen. Ja dan kregen ze de maand. In Aken is opnieuw een brandbrief.

[00:21:02]

En de herenboeren of of of of de pastoor. Die moest dan geld leggen bij hem op een bepaalde plek. Maar die bokkenrijders, die wisten natuurlijk van ja dat de overheid ging meekijken. Amanda's van diegene die het geld ging ophalen als die werd gepakt. Ja, en die wij? Die kreeg de strop. Dan zouden ze de kruiwagen terug bedacht. Dat wil zeggen dat het iemand kwam met een kruiwagen en zat een dubbele bodem. En dus was dat een een een en een bokkerijders.

[00:21:29]

Die zat dus onder het mes, had die verstopt en een kruiwagen aan de onderkant. Al zat een gat. Dus dan razen. Met die kruiwagen reden ze dus voorbij dat geld. En dan op iemand heel snel dat geld. Nog een systeem om van die boom mee. En dat kon zo onopgemerkt. Kon je dan eigenlijk geld stelen?

[00:21:47]

Er zijn de afgelopen jaren meer dan duizend films, boeken, geschriften. Ik ben nu een podcast aanmaken daarover over de Bokkenrijders. Jij gaat dat nu ook doen. Waar komt dat vandaan? Waarom zijn die bokkenrijders zo intens populair?

[00:22:01]

Ik denk dat het komt doordat mysterie. Denk je dat men toch niet echt weet van ja? Vanwaar komt het eigenlijk? Ja, ik heb geen andere verklaringen voor. En wat is het voor jou? Euh. Mijn papa organiseerde vroeger borrels, tochten en in Neeroeteren. Dat was een wandeling s nachts van acht kilometer en om 2 kilometer werd er een toneelstukje over de bokkenrijders gehouden. En voor mij stonden die die geschiedenis, de de lokale geschiedenis die wij hier hebben die zeer uniek is.

[00:22:36]

En ja, dat vind ik wel. Dat vind ik echt wel echt wel mooi. Dat moeten we. Dan moeten we in ere houden en moeten we. We moeten dus meer naar buiten komen, want ik vind dat er nog te weinig over gedaan wordt.

[00:22:49]

En nu is het tijd voor antwoord op de vraag waarvoor ik gekomen met Rocky Tom. Waren die bokkenrijders criminelen of zijn het helden? Dat is een goeie vraag. Dat is een goeie vraag. Het waren allebei niet gedaan, alleen maar hongerlijders, anders niks. Nee, geen misdadigers en zeker geen nee. Zeker niet, want ze stalen alleen voor eigen gewin om in leven te blijven en hun kinderen levend te houden.

[00:23:27]

Anders niks. Ik denk persoonlijk wel dat dat er meer was dan alleen een ordinaire dievenbende. Zoals ik daarnet zei dat het een en de voorlopers waren van de Franse Revolutie. Dat is volgens mij wel aannemelijk. Ik had de Franse Revolutie, had de Luikse Revolutie. De stad schoof op naar naar Luik. Ik geloof wel een in die theorie als.

[00:23:54]

Weet je wat? Ik denk dat ze allebei een goed punt hebben? De Bokkenrijders waren geen criminelen, noch helden. En dat de Franse Revolutie voortkwam uit die periode, dat is kraakhelder. Het is lastig om te zeggen of dat met voorbedachte rade is geweest voor de bestorming van de Bastille was een plan. Maar ik vermoed dat er achter jaren van diefstal en afpersing geen idee zat. En zeker geen idee dat tot de revolutie ging leiden.

[00:24:18]

Men had honger. Mijn wandeling loopt nu ten einde. Ik ben weer terug in Kerkrade en wat opvalt is dat deze geschiedenis over de bokkenrijders in de Limburgse identiteit verankerd zit en dat ze nooit zullen vergeten of willen vergeten. Enerzijds is het iets om trots op te zijn. Het toont strijdlust en moed. Anderzijds is het een beetje schaamte vol om te praten over die vreselijke tijd en die hongersnood, de oneerlijke verdeling van macht en land en voedsel. Als je door de dorpjes en steden loopt in Limburg, dan zie je op menig straathoek een herinnering aan de bokkenrijders.

[00:25:03]

Bijvoorbeeld in Valkenburg, waar aan het voormalige raadhuis nog een plaquette hangt een grote steen met een bok of in het Ten Heldenpark in Valkenburg, waar ook een standbeeld staat. Schaesberg. Op de markt staat een beeld van de Bokkenrijders en bijvoorbeeld in Maaseik vind je ook een bokkenrijders standbeeld. En zo vind je eigenlijk in elk dorp wel een herinnering aan de bokkenrijders. Een standbeeld, een plaquette, een steen, een boom. Limburg zegt Dan zeg je bokkenrijders en andersom.

[00:25:57]

Je luisterde naar Verborgen Verhalen, een podcast van de ANWB en mijn naam is Pascal van Hulst. Wil je de plekken die ik in deze aflevering heb bezocht met eigen ogen bekijken? Dat kan. Kijk op aan B&B Pinel, slechts podcast voor meer informatie en ken jezelf een verborgen verhaal dat nodig moet worden uitgezocht. Laat het ons weten! Zorg dat je geen aflevering mist en abonneert je op verborgen verhalen in je favoriete podcast hebben.