Transcribe your podcast
[00:00:05]

Welkom. Wij zijn onbehaarde apen. Dit is een podcast van NRC over wetenschap.

[00:00:14]

De. Dennis doodzwijgen for zijn full time uit het sluike Prada is een Russische en Temmink spiesjes is Hayley Amie een Britse bibs en Spaans ensceneerde en Siau Evolution Clausen we houden. U hebt een wonderful system, je hebt mountains nepaccounts.

[00:00:37]

De cut houdt zoals je huid, Fantastic Wine en Sean Aemilia af en toe Krang Frans aan. Zijn liefje Hertje Kweten, Starry Amine Addiers, statisten yoghurt reached paprika, yoghurt nieuwsfoto's, een soort H.F. NAIAS restaurants Cut waarin je Chubby Ebo en 16september Tutto Toelages Pye Apertuur aftrapte. Spicy Sinope van zijn biertje en KERS The System Existing Séléka orchard.

[00:01:07]

Ja, een paradijs omringd door bergen met goeie restaurants en heerlijke wijn. Het klinkt als een soort reclamespotje. Marcel euh, leek oogwit. Waar is dat? Ik wil er ook heen.

[00:01:19]

Ja, euh, het het. Euh. Het schijnt inderdaad een fantastische plek te zijn. Ik ben er zelf helaas niet nog niet geweest. Het wordt ook wel de parel van de Balkan genoemd. Jeruzalem van de Balkan. Euh, dat zijn allerlei vergelijkingen gemaakt. Het is een euh. Een prachtig meer. Bekend vanwege zijn enorme biodiversiteit eigenlijk, daar komt het op neer. Ja, want we gaan het natuurlijk helemaal niet hebben over goede wijn vandaag. Ik zit hier aan tafel met climate redacteur Marcel aan de brug en mijn naam is Grimma Venhuizen.

[00:01:54]

Voor deze keer presenteer ik de podcast in plaats van het Lukassen, want ik ben een groot meer een fan en ik wil graag alles weten over Lake Ohrid. Marcel, je zei al parel van de Balkan.

[00:02:06]

Waar precies is het gesitueerd op de grens van Noord Macedonië en Albanië? Het meer is bijzonder omdat het een van de oudste en diepste meren is van Europa en euh, en wat ik al zei een enorme biodiversiteit bedoel. Als je het gaat bekijken op zijn oppervlak, dan wordt het tot één van de meest BYO diverse meren ter wereld gerekend.

[00:02:32]

Ja, en was dat? Wie horen wij hier net praten in dit spotje? Was dat een wetenschapper die onderzoek doet aan die biodiversiteit?

[00:02:39]

Ja, uhm, dat was Thomas Wilke. Hij is evolutiebioloog en hoogleraar euh. Aan de universiteit in Giessen. En hij houdt zich voornamelijk bezig met de evolutie van slakken. Sneden, zei hij ook.

[00:02:56]

En die zijn ook volop te vinden in dat bio. Diverse media zijn onder andere. Ja, want hij heeft mij onderhand ook nog wat foto's gestuurd. En euh, ja, prachtig. Hij ziet er prachtig uit.

[00:03:06]

Marcel, wat maakt nou dat jij dacht leek ooit is een bijzonder meer. Ik zei net al ik ben een meer een liefhebber. Ik heb toen ik aardwetenschappen studeerde. Euh. Heb ik nou tientallen meertjes in Noord Finland ook bemonsterd met een rubberbootje? En van Leek? Ooit had ik nog nooit gehoord. Maar wat? Wat maakt?

[00:03:26]

Nee, dat was voor mij ook zo. Euh, dus. De onbehaarde chef aap Lucas. Die euh. Die schoof mij een euh. Net gepubliceerd artikel en zo een paar maanden geleden net niet gepubliceerd artikel toe en vroeg mij van. Is dit iets?

[00:03:40]

En ik ging lezen en ik was ze na al snel heel erg gegrepen, want ze hebben daar heel bijzonder onderzoek gedaan en vervolgens ging ik mij verdiepen in dat meer. En dat blijkt inderdaad een euh. Een heel, heel bijzonder meer te zijn.

[00:03:54]

Ik hoor al een paar termen oud meer en diep meer. En euh, een soortenrijk meer. Dat alles maakt het een soort schatkist voor wetenschappers.

[00:04:04]

Klik hier voor ja en dat is uhm, vooral vooral die ouderdom. Ze dachten eerst dat het ergens tussen de 2 en 5 miljoen jaar oud is als een soort uh uh gevormd door tektonische activiteit. Maar dat zal jou ook interesseren als aards wetenschapper. Euh, het zit een beetje aan het eind van de Alpen vorming.

[00:04:23]

Dus dat ze echt door het verschuiven van de aardplaten door dat het op die manier is ontstaan precies.

[00:04:29]

En dat er een ujm op die plek waar nu het meer ligt de de de bodem eigenlijk als het ware is uitgerekt en dat er een soort badkuip is ontstaan. Het idee was ergens tussen de 2 en 5 miljoen jaar geleden, maar het onderzoek wat zij nu hebben gedaan in de bodem van het meer. Uhm. Ze komen uit op ongeveer 1,4 miljoen jaar geleden. Is het uh? Is er voor het eerst water? Is het meer zich gaan vormen?

[00:04:59]

Het is een oud meer, maar niet zo oud als als werd gedacht.

[00:05:02]

Nee, maar het is wel dus nog steeds dat. Er zijn op die plek ook nog wat andere meertjes. Vlak naast leek ook het lek ligt ook Leek Press Spa in een Noord-Griekenland. Heb je nog een aanverwant meer wat in diezelfde tektonische activiteit ook eens min of meer is gevormd? Maar uh, oudere meren in Europa vind je niet. Dat is vooral de Balkan.

[00:05:24]

En toch is dat onderzoek nu pas op gang gekomen. Jarenlang is leeg AURAIT vrijwel genegeerd door de wetenschap. Hoe kan dat?

[00:05:32]

Ja, uhm, dat klopt. In zekere zin. Uh, dat is wel een Servische bioloog die tussen de Eerste en de Tweede Wereldoorlog heel veel van de biologie in en om het meer heeft opgetekend. Sinisa Stankovic die uh later ook nog binnen Joegoslavië de NAM. Hij wordt de eerste president van Servië genoemd. Uhm, dus die heeft alhoewel aan gewerkt. Maar vervolgens is het euh is het. Heeft het hem daar decennia lang stilgelegen bedoelde waren natuurlijk ook. Euh ja, Joegoslavië is is opgebroken.

[00:06:07]

D'r zijn. Dat is oorlog geweest. Dan had ik het met de Wilke ook over de nieuwe kieswet.

[00:06:12]

Zullen we die difficult to get deja een keeper? Celui? Ik weet het leek. Het is een beetje chique en heeft lend. Mintel obers lees ik gewoon de oude Tupi o'donoghue in een partij bicicleta en een Justified raket, een krantenwijk, zwart witte Sint-Vaast en naar de eindstand. Dr. Richard Porter vliegt en u bent ja en hij de porter of schnaps en een bende.

[00:06:37]

Het zou weer steppes collaboration. Je hoort al Wilke die je die drinkt. Wijn en schnaps dus. Nee, die heeft het daar wel naar z'n zin. En euh, nou ja, we praten daar verder over he. Hij is echt helemaal verslingerd geraakt aan dat gebied.

[00:06:51]

Overwinterde frusterend. Toeschouwers in spe naar wie die en af.

[00:06:56]

En dit is de schuld van Mostert. Alles Stevens en Sarnami in pak, ferriet, trimesters en iets. It's a wonderful system en it ready. Let maar haar kleding. Feite Sihanouk een Chinese Ceti hingen Chiodi schotels, Paping apen en de speelden. En titelstress story eten en ensceneren en dit is in rouw. Budi Mex missed?

[00:07:20]

Ja dus is wat wil Kir eigenlijk zegt. Is dat ook de omgeving van Leek ooit in hoog tempo aan het veranderen is? Ja, maar tegelijkertijd euh, waar het onderzoek zich op heeft gefocust. De meer bodem, dat lijkt me toch een vrij onverstoord, onverstoord systeem.

[00:07:37]

Ja, dat is dat lighter. En dat heeft zich daar in. Euh, die 1,4 miljoen jaar opgebouwd. En dat. Dat is ook wat hun interesse had. Uhm. Zij wilden meer. Zij wilden in die bodem gaan boren om, want uit die bodem kun je van alles aflezen. Je hebt omdat meer staan bomen na die geven. Euh, stuifmeelkorrels af. Dat komt in dat meer terecht. Dat zinkt naar de bodem. Je hebt um de algen.

[00:08:05]

Bijvoorbeeld diatomeeën zijn algen, soorten die daar voorkomen. En uhm, als die dood zijn, dan zinkt hun skelet je naar de bodem. En iedere soort heeft een ander spelletje, dus je kunt afhankelijk van een ijstijd tussen ijstijd, veel regen veel, noem maar op.

[00:08:25]

Je kunt dus heel veel aflezen aan de de soorten die je daar in die bodem vindt of aan de stuifmeelkorrels. Wat voor omstandigheden de daar? Wat voor omstandigheden daar daar zich hebben afgespeeld in die afgelopen 1,4 miljoen jaar. En daar is geen enkel meer. Uhm, waar ze zo'n lange periode onafgebroken euh, data over hebben? Ja, want wat jij zegt is dus eigenlijk n enorm continu klimaat archief. Ja ik weet van Nederland hebben we ook wel meertjes die er sinds de laatste ijstijd zijn.

[00:09:01]

Dus h zeg je ruim 10.000 jaar is ook al interessant om te zien hoe toen de vegetatie zijn samenstelling is veranderd in de omgeving. Maar wat jij nu eigenlijk zegt, al die soorten die in en rond het meer leefden en vervolgens zijn gestorven. Alle stuifmeelkorrels en alle stuifmeelkorrels van bomen die erin zijn gewaaid. Alles is vastgelegd, is bewaard gebleven in dat archief.

[00:09:24]

Ja ja, en dat was inderdaad uhm ook omdat het wat ze noemen een continue keren was. Dus ze hebben geboord en het bleek inderdaad op één plek bleken ze een continue Kirm opgebouwd te hebben. Dat wil zeggen zonder onderbrekingen, want vaak 1 of een meerval droog en een mesje een paar tienduizend of honderdduizenden jaren of of het boren zelf. Daar gaat iets mis mee. Maar hier hadden ze dus een plek in het meer. Euh, dat was een hele succesvolle boringen en hebben ze dus 1,4 miljoen jaar.

[00:09:57]

Zie je ja in een soort sneltreinvaart vegetatie komen en gaan sommige algen soorten komen en gaan. En daar kun je echt hele mooie dingen aan aflezen.

[00:10:08]

Want over hoeveel meter sediment heb je dan ongeveer? Wat ze geboord hebben is ongeveer 500 80 meter aan bodem. En dat is dus voor 1,4 miljoen jaar. Ja, en er meer is dan op het diepste punt. Is het meer zelf?

[00:10:24]

Euh, bijna 300 meter en 300 meter diep. Dat is al flink diep. Hoe ziet het meer er verder uit? Hoe groot is het?

[00:10:33]

Dat kan Wilke beter vertellen dan ik zo tracking gpou. Het Sieyès of Survey per shift in kilometers Sorbisch jaste strap en te vermoorden. Spehar dood en Temmink Species hospices living Odie. In 6 leek Nouhi als Gods Woord en de. Dit is weer je meezing Armeen. Het is een engel. Zoiets lijkt het huisspin. Existing voor hang dat Schauwers naar Biasio cursus helps accumulator species, wat een Sartres mol leek. Armeen heb je kampeerauto? Leek Baykal. Ik pik Haarle hijs.

[00:11:08]

GENT Harmes MOZ-PV is wat het huis Idées Handa Times Sieyès. Ja, dat is hier. Stipt hij eigenlijk ook al weer aan. Wat je net noemde over die enorme biodiversiteit precies.

[00:11:20]

Ha na. Hij heeft het over een badkuip. Ik vind een badkuip van 30 bij 15 kilometer als nog best wel een riante plek. Maar euh, alsnog relatief klein en toch heel soortenrijk. Enorm soortenrijk.

[00:11:32]

Ja, precies. Trots op Obie partijloze, quasi gelijkvloers van Taihuttu. Home Phish. Dit is wel het Zimmer natuurlijk, maar ook buiten iets iets nort zien in een of is tropical leaks. Ja, Smart Afrika African Leaks snort zien in in Leek het Titicacameer Arentshuis Amerikaanse en Ohlsson wordt onze special Je leek Orchard en sju crêpe steun je hef en Demmink. Spicy sitting on the story if you go to leek bikram zijn. Temminck is staat de part 2 to five ten miles sporthart.

[00:12:11]

Microsoft moest met Windows. Je hebt no intermixt is en appelbollen is Meens. Je hebt de Sentai van stouwen iets iets. Natuurvorser Protoliet Culek van de show leek ongerijmd. Je kunt zitten, de Westerring, het bier grappen stonden te Scribe nu Intermixt. So this is my. Je heeft het over Temse.

[00:12:32]

Naast wijnen en snaps kan je er dus ook een biertje drinken. We wel zeggen, maar hij heeft het over endemische soorten. Marcel is de soort die heel specifiek eigenlijk zijn voor die plek.

[00:12:43]

Voordat meer, die zijn daar alleen op die plek geëvolueerd.

[00:12:47]

Ja, en als ik het goed begrijp waar je bij leek Baykal bijvoorbeeld echt de diepte in moet voor je zulke soort eigen soort of zwakke plek specifieke soorten tegenkomt, is het bij Leek Aurait overal prijs en plat. Dat beschrijft jaja, je haalt een steen uit het uit het meer en er zitten een voor die plek unieke soorten op die steen. En er leek Baykal ligt ook veel noordelijker in Siberië. Dus. Euh, misschien dat het dat het meer. Ik weet niet of jij dat weet.

[00:13:17]

Dat het misschien wel. Of deels dicht vriest en en dit. Dat dat er bij dit meer misschien niet het geval is.

[00:13:27]

Ja, dat zou inderdaad goed dat je een jaar rond. Eigenlijk dat die soorten niet de hele tijd diep het water in in hoeven. Ja, en wélke kwam in 2003 dus voor het eerst bij Leek oreert. Euh ja. Bijna 20 jaar geleden zeg maar. Hoe is vervolgens het onderzoek in zijn werk gegaan?

[00:13:47]

Nou, zei ze. Zij wilde dus. In die bodem gaan boren. Dat was eigenlijk het plan, maar dat kost dan weer heel veel voorbereidingstijd. En uiteindelijk zijn ze. In 2013 is dat uitgevoerd. Ze wil het. Dat was al een Amerikaanse bouwmaatschappij met een boot onderweg naar de maan. Leek ooit maar is. Ik geloof op de Atlantische Oceaan. Verongelukte was een explosie waarbij drie van de opvarenden van de bemanningsleden zijn omgekomen. Dus dat kon niet doorgaan.

[00:14:21]

Dat stond toen. Nou ja, dus ze hebben het tien jaar moeten uitstellen. In 2013 zijn ze is de echte boor operatie geweest, tussen maart en juni ongeveer.

[00:14:32]

En hoe vaar je überhaupt een schip? Dat is allemaal dus echt vanaf de oceaan. Via allemaal kleinere rivieren is zou een heel boorplatform aangevoerd?

[00:14:42]

Ja ja, daar. In 2013 zijn ze begonnen. Ja, dit project kostte heel veel tijd om voor te bereiden en daar heb ik het ook over gehad.

[00:14:53]

Met de andere coördinator Berend Waegener, die wordt Joods, wordt mij relais staatsieportret Hekster, Paul Ryan Letzte Evergreen Five en tuiniers van de star action Krotwaar Chubby Realize jaste drilling corporation en Ben Qhw dat er slechts twee Indiërs al sinds him so you have to protect rational F10 toets. En die Dyeus. En dus Meyns aan De Haan Johan Tourwinst JOR een Yoshimitsu vicarie. Het viel best mee. Hiermee Johann Adam.

[00:15:34]

Wat is uw huisarts? Rondtrekt. U kent door het onlinedienst interessante snort. Kan ik het pad af?

[00:15:44]

Ja, als je vaak naar wilkens om met elkaar hoort praten dan. Het klinkt echt als een levenswerk. Ja, ja, dat heet het. Dat is het ook. Maja. Je moet je me voorstellen. Twintig jaar op een project, tien jaar voorbereiding, dan de boring en vervolgens nog jaren en jaren om die euh, die Bourke aan een minutieus te onderzoeken stukje voor stukje. En dan vervolgens uhm, ik bedoel ze hadden in 2013 is die uitgevoerd.

[00:16:11]

Ze hadden nou een paar jaar. Daarna hadden ze al wel de eerste publicatie, maar alleen maar over de over de. Het eerste stukje dus ruim een halve kilometer aan.

[00:16:23]

Ik niet, want ik vertelde wat ik heb. Ik heb dus veel veldwerk in Finland gedaan met rubberbootjes en dan hadden we ook een en en een ja, hoe noem je dat een een M een bodem bodembeheer noem ik het maar even waarmee we. Ik denk de bovenste 20 30 centimeter van meer bodem bemonsterd. En dan gingen we ook kijken of er fossiel stuifmeel en fossiele muggenlarven in zaten. Maar dat was echt euh, een heel handzaam apparaat. Als ik het hiermee vergelijk.

[00:16:49]

Want hoe moet ik me dat voorstellen? Een boor kern van ruif.

[00:16:53]

Ruim 500 meter gaat er dan in één keer een super diepe boor de bodem in of het gat met stukjes. En uhm wat? Uh, ik heb ook nog mail contact gehad met twee postbox die ook echt op het boorplatform zelf hebben gewerkt. En die beschrijven het. Uhm, ze. Dat wordt steeds. In stukjes van 3 meter wordt het door de geboorte en naar boven gehaald. Uhm, hoe het in z'n werk ging. Ze hebben een uhm in.

[00:17:29]

In pastinaak. In het ongeveer aan de oostkant van het meer hebben ze bij een hotel hôtel des Rett. Uh, want die reeks meren die het begin over hadden. Dat is de Desmarets groep. Het hotel heet deze, red. Daar hebben ze een deel van afgehuurd. Hebben ze een deel als Laps euh. Tijdelijke Laps ingericht en hotelkamers waar mensen konden slapen. Na deze twee uur PostBox.

[00:17:57]

Uhm, die beschrijven dan dat zij met z'n tweeën op één kamer liggen en zij werken allebei in shifts. Euh, dat zijn 12 uur shifts dus. De ene heeft euh, van 7 s avonds tot 7 s ochtends en de anderen van zeven s ochtends tot 7 s avonds. En dan gaan ze met een speedboot. Uhm, nadat boorplatform. Daar zijn ze dan met in totaal zeven mensen, drie boarders en drie of vier studenten of postbox. En die moeten daar het harde werk doen.

[00:18:27]

Dus euh, nou ja, meehelpen. Euh. De de boor activiteiten moeten ze documenteren. Euh, ze moeten meehelpen die boor keer en naar boven te halen. Ze moeten de boor Kean uit de buis halen. Ze moeten meteen beschrijven wat ze zien. Ze moeten meteen monsters nemen van de boven en onderkant.

[00:18:46]

Voor weken achter elkaar. Maanden maanden, van maart tot juni.

[00:18:51]

Uhm. Nou ja dus. Ik heb hen ook gevraagd hoe dat daar zo was. Ze leven nu.

[00:18:57]

Ze hebben geen tijd voor snaps en wij dat zij bewaakt, maar ook op een gegeven moment bedoelden. De studenten komen met grote verhalen aan, maar na een paar dagen zijn ze zo moe dat ze alleen maar willen slapen. Uhm. Deze twee postbox naja d hebben hebben. Ze beschrijven bijvoorbeeld dat ze heel veel euh, omelet met kaas hebben ontbeten. Toumani frietje, Porthos overklokt pasta, maar ook hele lekkere shops. Qua settled is een Bulgaarse euh. Salade met de boeken.

[00:19:27]

Bulgaarse vlag kleuren wit, groen en rood.

[00:19:30]

Derin, komkommer, paprika, tomaat en we gaan hier geen kookprogramma. Precies heel veel boterkoek wil ik nog even zeggen.

[00:19:39]

Lekker. Je moet het toch ergens op volhouden, die twaalf uur aan één stuk door. En ja, maar dat had dus eigenlijk heel fysiek werk. Gewoon de hele tijd weer die monsters naar boven halen, die die Bork kernen van 3 meter per keer. En ze hadden dus ja en ze hadden vier plekken in het meer uitgezocht waar ze wilden behoren. En per plek doe je dan ook nog het liefst. Uhm, meerdere boringen naast elkaar. Want als je maar op één plek boort, dan loop je ook weer het risico dat je steeds stukjes van 3 meter omhoog haalt en dat daar stukjes tussen die tussenstukjes dat daar misschien iets van verloren gaat.

[00:20:12]

Dus je uhm, je doet ook parallelle boringen op z'n plek en dat wilden ze waar ik naar zei liefst 4 4. Maar uiteindelijk hebben ze door tijd en geldgebrek. Volgens mij hebben ze tot 2 of 3 beperkt.

[00:20:26]

Ja en en dan heb je dus een enorme hoeveelheid stukjes Bror kern van 3 meter precies die je allemaal netjes in de goede volgorde hebt laten liggen als je geluk hebt. Uh, wat gebeurt er daarna mee? Wat uh.

[00:20:40]

Daar heb ik het weer met iemand anders over gehad. Alexandra Sveta Mosca. Euh. Zij is één van de diatomeeën specialisten. Dus die oogjes met hun euh silica skelet waren in het begin over hadden. Uhm, die kan zij als geen ander op soort onderscheiden. Enorme precies werkje en zij vertelt wat er met die keren gebeurd.

[00:21:04]

Everything was label organized Dr. Wie waren Osa dr. Joost Microscopie toe analysis smerig, slim omdat koopjesjagers stempelt en achter Quora was hij nog preliminary olie analyse deelwoorden spoor in een container whose church container zo in. Todor stort neer en den achter die inderdaad complaint. Die wordt soms wat dat nu dit ook cool?

[00:21:32]

Ja dus die die boor kernen zijn uh naar Keulen verscheept. En zijn ze daar vervolgens in de vriezer beland?

[00:21:39]

Of moet je wat je altijd doet met een Burkinees je? Je zaagt m over de lengte helemaal in in een half in tweeën. De ene helft die 1 wordt dan bestemd voor het onderzoek en de andere helft die archiveert je. En die is dan euh. Euh, opgeslagen in Bremen in een. In een speciale ruimte wordt Backup Ya! Hoeveel onderzoek is er sindsdien al naar gedaan? Ik bedoel euh, zijn er naast diatomeeën ook nog andere dingen? Zijn er zijn er al is er als fossiel stuifmeel onderzocht?

[00:22:13]

Euh, stuifmeel?

[00:22:15]

Uhm ja. En daar hebben we weer een andere specialist voor. Dat is onder andere Timme Donders van de Universiteit Utrecht. Die heb ik. Daar ben ik euh, bij in het lab geweest. En uhm, nou ja, hij is gespecialiseerd in pollen, dus hij kan in al die kernen, in al die laagjes die ze hebben onderzocht precies zien welke soorten bomen er voorkomen.

[00:22:40]

En kan elke wetenschapper zich daar zo op inschrijven? Ik bedoel, kon Timme Donders contact opnemen met de Waegener en Wilke van H.

[00:22:48]

Geeft mij ook een stukje kern of ze hebben euh. Op een gegeven moment zijn ze bij elkaar gekomen in Rome en daar hebben ze het zo gehaat zogeheten Rome protocol opgesteld.

[00:22:59]

En ja, zoals dat altijd gaat in de wetenschap natuurlijk stukjes in te vallen in de tijd waar iedereen een beetje op aast. Want dat is nou ja, het zijn belangrijke stukken die bijvoorbeeld heel erg lijken op veranderingen die in de toekomst gaan veranderen of zoals ze nu aan het veranderen zijn. Er is een soort analoge en voor toekomstige verandering en zo'n periode was bijvoorbeeld en naam.

[00:23:21]

Een bekende is dat je het fenomeen ijstaart steeds leven, dus dat het al die ijstijden en tussen ijstijden die zijn genummerd. Uhm, en die zijn de nummer elf is eigenlijk Spike. Uh, 300 duizend jaar geleden, 400 duizend jaar geleden. En uhm. Dat was een warme periode, net iets warmer dan nu eigenlijk. En die ook qua zonne instraling dat ze belangrijk voor het klimaat statius klimaat condities heel erg leek op situatie nu. Uhm en mogelijk ook wat hogere CEATEC condities had.

[00:24:01]

Of zij twee concentraties wat niet zo hoog als nu, maar wel hoger dan gemiddeld. Ja dat zijn dan. Iedereen wil dat stukje.

[00:24:09]

En die preparaten, dat zijn dus preparaten uit de boor kern. Ja ja dus. Dus uhm nou ja, afhankelijk van het onderzoek wat je wil doen. Uhm, ga je kiezen. Over die uh 500 meter, boor Kean. Uhm. Bijvoorbeeld over het. Die publicatie die voor mij alles aan het rollen heeft gebracht. Daar hebben ze dus elke 2 3000 jaar. Hebben ze een monster genomen uit die Bourke aan. En wat zijn ze dan gaan onderzoeken?

[00:24:37]

Ouders dan?

[00:24:38]

Hij gaat het niet over n afzonderlijk stukje van 3 meter, maar dan? Nee, da's over die hele halve kilometer. Uhm, pak je steeds om de zoveel centimeter. Een stukje dat je denkt van Naudé. Ik heb dus elk 3000 jaar, 3000 jaar later, weer 3000 jaar later, weer 3000 jaar later tot.

[00:24:56]

Dus dan heb je honderden uh hapjes uit die halve kilometer die je dan vervolgens moet gaan onderzoeken. Maar er zijn ook uhm, of je wil een heel speciaal een bepaalde ijstijd heel nauwgezet gaan onderzoeken. Dan ga je om de centimeter, bijvoorbeeld om de. Probeer je om de 500 jaar euh. Een hapje uit die keren te nemen is dus afhankelijk van het onderzoek. Euh, daar stem je dus uh, dan het op af. Hoeveel waag je ergens in de Kerem hapjes uit gaat nemen?

[00:25:28]

Ja dus. Het was niet zo als thema en zei dat je per se alleen maar n n klein nee krijgt en dat de rest euh geheim blijft voor je.

[00:25:37]

Nee, want hij heeft best veel onderzocht. Hij had echte Hot 100, de sabels volgens mij die nou ja en dan ja en en wat zat er in die samples?

[00:25:47]

Nou ja, daar zit dus uh sediment zand zit erin. Maar daar zit ook. Uhm dus wat hij bekijkt die die pollen, maar ook diatomeeën. En nou ja, afhankelijk van jouw specialisme moet je eerst het uhm uit de T. T Hapje wat word jij toegestuurd had gekregen? Of al die hapjes? Die moet je dus gaan schoonmaken. Alexandra vertelde dat bijvoorbeeld ook dat je je gaat er Chemicali op loslaten zodat al het organisch materiaal verdwijnt. Alle pollen worden vernietigd.

[00:26:20]

Dat je eindelijk stuifmeel.

[00:26:22]

Dat is juist wat Donders wel wil. Precies dus Heilaar. Hij behandelt het weer anders. Alexandra houdt dan alleen de diatomeeën over tommen, houten of timmerhout alleende de Polo over.

[00:26:34]

Nou, ik herinner me dat ik dat ook wel heb gedaan. Ze onder de microscoop. Ik werd er af en toe een beetje heej fan van die van die preparaat vloeistof. Maar het is mooi hoor. Heb jij ook met de met hem meegekeken door.

[00:26:46]

Ja ja, ja ja, wonderlijk. Wonderlijk. Het is heel mooi hoe zij op soort niveau op de aller aller aller kleinste details. Weten zij waar ze naar kijken? Uhm. En nee dus ik heb meegekeken met Timmy. Die heeft wat preparaten onder de microscoop gelegd. In eerste instantie een net preparaat uit een noord Duits bos en daarna een preparaat uit leek.

[00:27:10]

Ook het streven even een mooi preparaat. Ik heb eerst even een preparaat zien van dat materiaal uit naar Noord-Duitsland.

[00:27:21]

In dit geval is allerlei vormpjes in zitten vormpjes klein, groot. Ik zoek nog even wat in schijf 8 inch bolletjes VisitBrussels.

[00:27:37]

Euh, ja. Je ziet dus euh, min of meer symmetrische objecten. Euh, er zitten objecten bij die dus voor luchtzakken hebben. Euh. En die kunnen ook heel goed verf verspreiden. Het zijn pollenkorrels van dennen. Ze hebben hier. Dit is een dunne korrel. Dit is een iiib. Zij zien in hun soort weet je na 40 bolletje iets wat minder mooi. Maar er zitten ook kleine open dingetjes in. Hij heeft in een aantal van hier aan de achterkant ook nog.

[00:28:10]

Het zijn dus echt 3D objecten. Kleine kleine bolletjes. Ja, maar jij ziet dus met één blik, want dit is ook weer zo'n ja, een bolletje voor mij. Ja, als je daar door een een hazelaars ja zie je ligt een IP nou echt een gasalarm bolletje met een ander bolletje met andere openingen en andere. Deze is vrij glad aan de oppervlakte, heeft geen structuur eigenlijk en deze heeft een en ik noem dat een beetje soort hersenstructuur. Je ziet vrij goed met een soort netwerkje eigenlijk en is dus niet glad.

[00:28:48]

En dat is dus heel euh, kenmerkend voor die schulden. Pollenkorrels. Snel even met je verder kijken naar heb die grote blamage van die van die dennen en ook heel herkenbaar. Uhm, nou, daar ligt heel veel troep tussendoor waar we ook vaak ja gedegradeerd organisch materiaal. Uhm, het is niet altijd duidelijk wat dat is. Heb je hier op een eik een eik? Want want die heeft. Die heeft ook openingen. Die zijn langwerpig gezien zijn spleetjes.

[00:29:20]

En dat is ook een bolletje, maar overlangs loof en spleetje. Ja, 3 dus eentje. Dit is dan de voorkant. Dit is de achterkant van het object. En dan loopt er daar aan de achterkant ook nog één man. Kun je die niet goed zien en de oppervlakte is m. Ziet er een beetje uit als schuurpapier met je korrelig. En dit vinden studenten ook altijd een hele lastige, want die is ontzettend variabel in vorm. En euh, maar dit is dus een eik, dus het is een beetje een soort soort boswandeling vanachter je bureau.

[00:29:49]

Nou zie ik het altijd sneeuw. Dit is. Dit is een mooi voorbeeld uit Noord-Duitsland en nu gaan we even monstertje pakken van.

[00:29:59]

Van Orchid zul zien dat het er anders uitziet. Is veel lichter van kleur en dat komt dus door die chemische behandeling die anders is geweest. En Prokhorov zijn ook een stuk kleiner. Het is allemaal wat uhm, wat leger nou zit in een paar. Donkerder uhm pakte bij jezelf toevoegen en dat zijn sporen van like podiums van Wolf, Klauw, Studien en euh. Die voegen toe eigenlijk een als een tabletje. Ik heb hier een potje staan van de pilletjes.

[00:30:46]

Een potje pillen en daar zit er dus iets van tienduizend van dat soort sporters in per pil, per pil. En die zijn dus gekwantificeerd. In een lab en die er toe bij het opwerken zodat we aan de hand van hoeveelheden terugvinden, kunnen we terug berekenen wat eigenlijk de originele concentratie was van die pollen. Dat zegt ook weer iets over de dichtheid, bijvoorbeeld van het bos. Het is niet alleen kijken van welke soorten komen eigenlijk voor en hoeveel daarvan? Maar ook hoe divers.

[00:31:18]

Uhm, waren ze nou? Je ziet al dat dit er een stuk minder mooi uitziet eigenlijk. Het is minder duidelijk, maar ook hier zitten dus dennen in. Zie ook weer zo'n soort. Je moet altijd een beetje een Mickey Mouse oren zijn, het soort grote luchtzakken. Die dennen zien we ongelooflijk veel in dit gebied omdat het bergachtig is. En dus er zijn veel dennenbossen, maar ook omdat er meer zo groot is doordat die zo goed kunnen verspreiden.

[00:31:47]

Komt er ook eigenlijk relatief meer vanuit den A-poule in. Uhm in het meer terecht. Daarnaast ligt een hele grote. Die lijkt wel wat op die euh beeldvullend. Ja beeldvullend. En dan heb je het over ongeveer 100 micrometer 150. Uhm. En uhm, die ziet er eigenlijk. Maar vorm een beetje hetzelfde uit als die of die dan maar die maar veel groter, veel robuuster. En dat is een spar zilverspar geval daar ook voor. Die komt niet voor in Nederland.

[00:32:20]

En natuurlijk nu wel, want er wordt aangeplant, maar die wordt helemaal niet thuis. Komt het allemaal weer terug Jemma.

[00:32:27]

Ja, het komt echt enorm en terecht. Ja, ik voel meteen die dan weer. Nou bij d e. Ik weet wel toch ook waarom ik uiteindelijk geen Paulino loog, dus geen pôle kundige ben geworden. Ik vond het heel leuk en heel interessant, maar het is wel eindeloos. Veel tellen en turven en analyseren en en turen door die microscoop. Dus ik vond het heel leuk om weer even mee worden te worden genomen op die boswandeling.

[00:32:51]

Dat zeiden Tim en Alexandra ook allebei. Bedoel je? Ja, dag in, dag uit. Uhm, week in, week uit. Uhm ja, je hebt de behoorlijk uithoudingsvermogen nodig om dat te doen. Het is echt monnikenwerk.

[00:33:07]

Je moet dus nagaan dat je zo'n analyse doet. Daarbij dus een een na misschien een dag bezig met zo'n monster vrij. Hij was een mooi monster. Wat goed bewaard is kan ik in een 2 2 3 uur analyseren. Was t m moeilijk monsters zoals deze? Euh ja, ben je gewoon echt een dag bezig? Of misschien wel twee? En euh, dan heb je honderden monsters en heb je onder de monsters. Maar goed, die hebben dus samen.

[00:33:29]

Dus iedereen heeft misschien 100 monsters geanalyseerd. Voor wie? Uhm ja, voor die totale record. Euh ja, dan kom je dus uh aan. Nou ja, reken maar uit. Euh. Maanden werk?

[00:33:43]

Ja uh. En dan? Maar goed. Ja, nou jaren ook, want je moet al het verkeer terug en euh discussie over heb ik het goed gedaan. Dus een aantal van die euh analyses wil je nog een keer doen. En volgens de data analyse? Dan heb je alleen maar een heleboel tellingen. Heb je nog geen? Heb je nog geen wetenschap? Dus dan begint eigenlijk pas de wetenschap.

[00:34:04]

Nou, als ik het zo hoor is er nog steeds ook de komende jaren genoeg werk te verzetten, maar kunnen we toch voortijdig al wat conclusies trekken. Marcel, wat hebben ze tot nu toe van ja leek of grit moet ik geloof ik zeggen als Timme Donders hoor. Want wat hebben ze geleerd van het meer?

[00:34:21]

Nou, wat ze eruit hebben geleerd? Voor mij in ieder geval. Euh, al drie dingen dus. Euh. Nou ja, ten eerste de vegetatie om het meer timme zelf heeft bijvoorbeeld. Hij liet mij ook zien. Uhm, over die hele tijd spelen. Hij heeft over de eerste 500 duizend jaar, dus tot vijfhonderdduizend jaar geleden liet hij mij zien. Uhm, bijvoorbeeld loofbomen ingedeeld en naaldbomen grassen. En dan zie je dus een heel mooi ritme over de ijstijden en de tussen ijstijden.

[00:34:57]

Je ziet de loofbomen met de ijstijden langzaamaan wegtrekken. Niet helemaal, maar heel veel soorten die je die je dan worden.

[00:35:06]

Dus hoeveel ze daar voorkomen, dat wordt veel minder. Je ziet die grassen opkomen, je ziet steppe achtige planten opkomen. Dat was heel mooi om te zien wat hij dan uhm heeft euh ontdekt. Voor die periode is dat Le D het meer omdat het zo'n enorme watermassa was. Uhm. Uhm en water is een uh. Een hele goeie buffer. Dus met die ijstijden werd het daar niet extreem koud, dus daar was een heel vrij aangenaam microklimaat waar ook loofbomen nog steeds wel konden.

[00:35:44]

Zoals steeds een soort groene oase. Het was ja wat ze noemen tussen een rifugio, een soort toevluchtsoord dat daar de de loofbomen nog wel konden redden. En nee en zijn tussen ijstijd. De IJstijd loopt af. Euh, het wordt weer warmer en vanaf daar gaan ze dan vervolgens weer noordwaarts verspreiden. En dat vond ik bijvoorbeeld. Nou ja, leek ongerept als een soort toevluchtsoord voor een voor de verlooft bomen in plaats van de toeristen, zelfs nu precies en dan als tweede.

[00:36:14]

En dat is eigenlijk zo'n beetje de eerste publicatie die zij naar buiten hebben gebracht. Over de hele boor kern, over die 1,4 miljoen jaar geleden. Dat was ook meteen een publicatie in Nature. En dat is een. Dat is euh, klimaat gerelateerd. Ze hebben dus ontdekt dat de Afrikaanse moesson. Die heeft een soort periodiek. En als de als de moesson heftig is, dan uhm dan uhm voedt die als het ware het euh. Het Middellandse Zee systeem.

[00:36:49]

In de zomer. En euh, dat voeder wil dan zeggen dat dat er in de zomer. Euh, daar meer water kan verdampen en dat je in de nazomer in de in de herfst, in oktober november dat je dan veel meer regenval hebt.

[00:37:05]

En dat geldt zowel voor de Middellandse Zee als voor Leek, Greta en Bushi.

[00:37:09]

Ze zien aan euh en vegetatie en aan andere kenmerken zien ze dus dat dat er meer regen valt in bepaalde periodes en dat kunnen ze koppelen aan euh, aan die Afrikaanse moesson. Wat wat bij ontwaak nog uitlegden is. Dat die moesson het Middellandse Zee systeem voedt en met name rondom Genua bijvoorbeeld is een legendarisch uhm vaak een lage druk gebied in de in de zomer. Ik weet niet of je nog herinnert twee jaar geleden dat die euh. Die brug is ingestort.

[00:37:46]

Ja, dat was een heftig na. Iedereen had het over slecht brug onderhoud, maar ze zijn inmiddels ook aan kijken of misschien de weersomstandigheden dagen, want dat was een heel heftig onweer op dat moment.

[00:37:56]

Ik was vorig jaar in Genua en ik kan me er wat bij voorstellen. Altijd ook op ijskoude oranje fascisten door het weer, omdat er een enorme storm losbarst en de bliksem echt euh.

[00:38:08]

Precies. Dus ze zijn er nu om te kijken of dat misschien ook heeft bijgedragen aan het instorten van die van die brug. Maar in ieder geval wat ik wil zeggen ex. Dus vanuit die Afrikaanse moesten komt er extra warmte in dat systeem. En die extra warmte die leidt tot meer regenval in oktober november in Leek ooit. Dat is het tweede punt en het derde punt. En dat is eigenlijk de publicatie waarmee het allemaal is begonnen. Uh, die kijkt naar de diatomeeën.

[00:38:35]

Daar heeft Alexandra bijvoorbeeld heel veel werk voor gericht. En kiezels precies. En dan kun je. Zij kan dus al die soorten onderscheiden. En wat je dan ziet? Is ze op het moment dat het meer zich vormde, in de eerste fase was het nog vrij ondiep. Want die tektonische activiteit? Die is gewoon doorgezet tot op de dag van vandaag. En ze zijn nog steeds heel af en toe aardbevingen, dus het meer is in de loop van de tijd steeds dieper geworden.

[00:39:03]

In het begin was het nog ondiep, gingen soorten zich daar vestigen. En euh, wat wat zij terug zien is veel soortvorming. In het begin en ook um uitsterving van soorten, omdat ze toch nog niet genoeg aangepast zijn aan de nieuwe omstandigheden en op een gegeven moment. Uhm. Gaan de soorten zich daar langer vestigden. In het begin heb je heel veel dynamiek en op een gegeven moment zijn de soorten vrij vrij robuust. Wat je ook wel hier ziet, in de duinen, bijvoorbeeld in een pioniers fase, is soorten zich snel af.

[00:39:37]

Ja, en dat is eigenlijk wat ze met name die uitsterving dat ge gaat een beetje in tegen euh. Euh, de heersende ideeën over evolutie. En dan met name de evolutie op eilanden in 9/10. Als ik me goed herinner 63 hebben MacArthur en Wilson een beroemde Heiland theorie opgesteld over hoe evolutie op eilanden verloopt en wat meer is. Ook een eiland en een meer kun je ook zien als een eiland dat is afgesloten. Uhm, en de theorie zegt dat eerst eerst een een soort naar soortvorming soortvorming.

[00:40:14]

Al die soorten die kunnen nieuwe gebiedjes in zo'n op zo'n eiland of in zo meer ontdekken, kunnen zich daar specialiseren. Dus je krijgt nieuwe soorten nieuwe soorten en op een gegeven moment zijn er zoveel soorten dat ze met elkaar gaan concurreren om gebied. En dan krijg je een uitstervingsgolf, maar dat zien zij. Die golf zien ze helemaal niet.

[00:40:34]

Dus a door naar die diatomeeën te kijken. Is er eigenlijk een gigantische diatomeeën rijkdom die indruist tegen de eiland theorie?

[00:40:43]

En is daar een verklaring voor? Of is het gewoon o ja, dit is nee.

[00:40:47]

Nee, nog niet. Maar dat zijn ze nu verder aan het onderzoeken is. Nou ja, wat? Wat we al zeiden het is slow science. Dus uhm, nou het het voorrecht. En ze zijn dan nu verderop aan het inzoomen. En ze hebben het ook heel voorzichtig gebracht, vertelde Thomas Wilke. Hij is de evolutiebioloog, euh. In dat artikel.

[00:41:06]

Uhm, nee, maar het is wel een boeiende observatie. Jaartjes ja. Over slow science gesproken. Uhm, aan het begin zei Wilke ook wel zoiets van H. Eigenlijk die oevers, die worden steeds meer volgebouwd met alle hotels. En hoelang is het? Leek AURAIT of Örgryte nog een waardevol wetenschaps paradijs?

[00:41:31]

Ja, voor die bodem maakt dat niet uit, want die is er die dag. Dat zal niet veranderen, maar voor de voor de huidige enorme biodiversiteit. Dan maken zij zich wel euh, grote zorgen over. Want je hebt de nou ja, zoals hier in Nederland ook door is door stikstof. Je hebt eutrofiëring dus dus heel veel voedingsstoffen, want het meer is eigenlijk heel arm en voedingsstoffen.

[00:41:51]

Maar daar komt restjes patat en alle restjes. Betaalt sepsis alle rioolwater? Nou, op de Albanese kant wordt er nog steeds rioolwater op geloosd. Je hebt stikstof, euh. Dat wordt gebouwd vlak aan de aan de aan de rand van het meer. Steeds meer hotels natte zijn de Albanese.

[00:42:11]

Het was dus Noord Macedonië en Albanië.

[00:42:13]

Ja, precies. En uh, en als ik me goed herinner is het in 1979 werelderfgoed geworden. Maar ik dacht alleen voor een noord Macedonische kant.

[00:42:23]

Ja, met de straat altijd moeilijk een grens trekken. Dus ik weet niet hoe ze dat hebben gedaan.

[00:42:28]

Maar ik las wel op de site van UNESCO. Uh, dat ze vorig jaar ook hebben voorgesteld om de Albanese kant erbij te gaan trekken. Nou, dat is in ieder geval slecht nieuws.

[00:42:37]

Zijn daar voor de wetenschap? Ja, en ik ben dan heel benieuwd. Als ze in de toekomst in dat dat bodem archief gaan kijken, of ze dan naast al die stuifmeelkorrels en euh diatomeeën ook wat wat plukjes menselijke beschaving zien. Hoe ligt dat?

[00:42:53]

Ha. En nu je dit zo gehoord hebt staat leeg. Oric nu op jouw verlanglijstje? Denk jij is draait Kanga de rector? Dat is een beetje dubbel hè? Want dan ben ik ook de een van die toeristen. Uh tegelijkertijd. Uh ja, dat lijkt me wel prachtig. De en aan niet alleen het meer, maar de omgeving zelf. Uhm, wat ik al een begin zei, het wordt ook wel Jeruzalem van de Balkan genoemd. Er waren ooit 300 vijfenzestig kerken in de omgeving.

[00:43:20]

Daar is uh jij. Je ziet zoveel. Er is een Romeins theater. D'r is een fort. Daar zijn islamitische. Uhm. Uhm. Gebouwen? Ja, dus ook cultuur is daar heel rijk. Alexandra is zelf Macedonisch. Die kwam er in haar jeugd ook veel, bijvoorbeeld Marcel.

[00:43:42]

Hartelijk dank voor deze mooie excursie. Naar de parel van de Balkan, waarbij we hebben kunnen duiken in de diepten van een. OHRID Kim Kabanda bedankt voor de productie. En natuurlijk ook veel dank aan het Dudok Kwartet voor onze prachtige Shun. Volgende week zijn we er weer.

[00:44:03]

En als je tot die tijd toch niet zonder ons kunt, kijk dan vooral op Facebook. Even bij de onbehaarde Aper groep of op Twitter, bij NRC Wetenschap en anders. Tot volgende week.

[00:45:49]

Achteropkomend.